Where is भिडेवाडा?

शैक्षणिक क्रांतीचा…मुक्तीचा ‘Landmark’ कुठाय?

राजकीय हस्तक्षेप, अर्थकारण, तारीख पे तारीख, आश्वासने, बदलत जाणाऱ्या भूमिका, सातत्यपूर्ण आंदोलने, मोर्चे, वारंवार स्थापन केल्या जाऊनही निराशाच पदरी पडलेल्या समित्या आणि इतर अनेक छोट्या-मोठ्या घटनांत शेवटची घटका मोजणारी वास्तू म्हणजे भिडेवाडा अर्थात् मुलींची भारतातील पहिली शाळा…हा भिडेवाडा आज ‘Where is भिडेवाडा’ या लघुपटातून सर्वदूर पोहोचत आहे.

– छाया काविरे

विशेष म्हणजे, शिक्षणाशी संबंधित असलेला हा भिडेवाडा ‘विद्येच्या माहेरघरा’च्या अर्थात् पुण्यनगरीच्या मध्यवर्ती भागात, अती गजबजत्या-झगमगत्या परिसरातच आहे ! …आणि तरीही, बहुसंख्य नागरिकांवर हे विचारण्याची दुर्दैवी वेळ येत आहे की : ‘व्हेअर इज भिडेवाडा? शैक्षणिक क्रांतीचा, मुक्तीचा तो Landmark कुठाय?’

हेच दाहक वास्तव ‘Where is भिडेवाडा?’ या लघुपटाद्वारे परिणामकारकपणे चित्रबद्ध करण्यात आले आहे. एवढेच नव्हे तर, ‘जोवर भिडेवाड्याचे राष्ट्रीय स्मारक होत नाही, जोवर तिथे इमारत उभी राहत नाही तोवर ही लढाई अविरत सुरूच राहील,’ असे या लघुपटातून ठणकावून सांगण्यात आले आहे.

पुण्यातील तरुण हृदयमानव अशोक याने या लघुपटाचे लेखन-दिग्दर्शन केले असून,’ एवढे ऐतिहासिक महत्त्व असलेला भिडेवाडा नेमका आहे तरी कुठे?’ हा प्रश्न लोकांच्या मनात निर्माण करून त्यांना विचार करायला त्याने भाग पाडले आहे.

महात्मा फुले व सावित्रीबाई फुले यांनी पुण्यात ता. १ जानेवारी १८४८ रोजी मुलींची पहिली शाळा सुरू करून ‘चूल आणि मूल’ या शतकानुशतकांच्या मानसिकतेतून, रूढी-परंपरेच्या जाचातून स्त्रियांना खऱ्या अर्थाने मुक्त केले. मात्र, गेल्या अनेक वर्षांपासून या ना त्या कारणाने या वास्तूचे राष्ट्रीय स्मारक होऊ शकलेले नाही.

भिडेवाड्यात पुन्हा नव्याने शाळा सुरू करण्याचे आश्वासन नुकतेच दिले गेले आहे, हे खरे असले तरीही अशा आश्वासनांचा संथगतीचा इतिहास नजरेआड करता येत नाही. हा संथगतीचा कारभार अस्वस्थ करून टाकणारा आहे. या एकूणच स्थितीचा अभ्यास करून समाजातल्या शेवटच्या घटकाला ‘भिडेवाडा’ या वास्तूचं भीषण वास्तव आणि अंतर्गत छक्के-पंजे कळावेत, या वास्तूची आजची स्थिती माहीत व्हावी, जर असं झालं तरच यासंदर्भातील जन-आंदोलनाला मोठं स्वरूप येऊ शकेल, अशी भूमिका या लघुपटाच्या निर्मितीमागे आहे.

‘राष्ट्रीय स्मारकांचे जतन करणे’ हे राज्यघटनेतील कलम प्राधान्याने लक्षात घेऊन भिडेवाड्यासंदर्भात लघुपटाद्वारे लोकचळवळ उभी करण्याचा तरुणांनी केलेला हा प्रयत्न भिडेवाड्याची व्यथा तर मांडतोच मांडतो; पण त्याच्यासंदर्भातील विविध प्रश्नांची उकलही करतो. एकूणच, भिडेवाड्याची कथा आणि व्यथा मांडत असतानाच, दुटप्पी भूमिका घेणाऱ्या समाजातील प्रवृत्तींवरही हा लघुपट कोरडे ओढतो. प्रतिमांचा-प्रतीकांचा सुयोग्य वापर, स्थितीची भीषणता मांडणारे पार्श्वसंगीत, बोलक्या फ्रेम्स, विचार करायला लावणारे प्रगल्भ संवाद, विषयाची खोली या घटकांमुळे ‘Where is भिडेवाडा..?’ प्रेक्षकांना अंतर्मुख करून जातो.

एकीकडे लोकचळवळ उभी करण्यासाठी एकजूट बांधलेल्या तरुणाईची संघर्षमय धडपड, तर दुसरीकडे भिडेवाड्यात भाषण करण्याचे स्वप्न घेऊन भिडेवाड्याचा शोध घेणाऱ्या विद्यार्थिनी व शिक्षक यांची वणवण काळीज पिळवटून टाकते.

सावित्रीबाई फुले यांच्या जयंतीदिनी (ता. तीन जानेवारी) गेल्या महिन्यात हा लघुपट YouTube वर प्रदर्शित झाला. त्यानंतर अवघ्या काही दिवसांतच शाळा-विविध संस्था-बचतगट इत्यादी ठिकाणी हजारोंच्या संख्येत लोकांनी तो पाहिला. हा ओघ अजूनही कायम आहे.

लोकांचा एवढा उत्स्फूर्त प्रतिसाद पाहता, सामाजिक भान जपण्याची त्यांच्या ठाई असलेली भावना किती तीव्र आहे, याचे दर्शन या कृतीतून घडते. जिज्ञासूंना हा लघुपट YouTube वर पाहता येईल. तरुणाईच्या विशेष सहभागातून तयार झालेली ही कलाकृती लोकांपर्यंत झपाट्याने पोहोचत आहे.

या लघुपटात हृदयमानव अशोक, स्वाती कडू, संजली गायकवाड यांच्या मुख्य भूमिका आहेत. अन्य महत्त्वाच्या भूमिका साकारल्या आहेत आकाश पवार, अमोल घाटविसावे, महेश होनमाने, शीतल भंडारे, अर्चना मोहिते, मयूरी मोरे, रोहित जगताप, ओम कदम, तन्वी जगताप यांनी. कलाकार नवखे असले तरी नवखेपणा कुठेही जाणवणार नाही इतका त्यांचा अभिनय नैसर्गिक वठला आहे.

लोकशाहीर संभाजी भगत, ऐश्वर्या पवार, बाबासाहेब आटखिळे यांनी गायलेले, आकाश पवार यांनी संगीत दिलेले, हृदयमानव अशोक याने लिहिलेले “साऊ तुला गं सलामी’ हे फुले-दाम्पत्याचे समरण करणारे आणि भिडेवाड्याची भीषणता दर्शवणारे गाणे विशेष लक्ष वेधून घेत आहे.

लघुपटातील पाहुण्या कलाकारांचीही दखल घ्यायला हवी.
या विविध भूमिका वठवल्या आहेत अशोक सूर्यवंशी, बाबासाहेब सौदागर, सत्यभामा सौंदरमल, बाळासाहेब कदम, शीतल यशोधरा, अनिता कासार, सतीश इंदापूरकर, स्वाती पाटील, रंजना कांबळे, डॉ. नंदकिशोर दामोधरे, ज्ञानेश्वर बोरुडे महाराज, रामहरी वरकले, डॉ स्वप्नील घाटगे यांनी.

लघुपटाच्या दिग्दर्शनाबरोबरच कथा-पटकथा- संवाद-गीतलेखन अशी पंचकोनी जबाबदारी हृदयमानव अशोक यानेच सांभाळली आहे. डॉ. नंदकिशोर दामोधरे हे या लघुपटाचे निर्माते असून, अमोल घाटविसावे हे कार्यकारी निर्माते आहेत, तर छायांकन केलं आहे प्रशांत कांबळे यांनी.

“भिडेवाडा नेमका कुठे आहे हे आजही बहुतांश लोकांना माहीत नाही, ही शोकान्तिका आहे. इतकी महत्त्वाची वास्तू शोधावी लागतेय! या पार्श्वभूमीवर, व्हिडि-ओव्हिज्युअलच्या माध्यमातून ही वास्तू समाजातील शेवटच्या घटकांपर्यंत पोहोचवावी असे वाटले व हा लघुपट तयार केला.
‘आम्हाला भिडेवाडा माहीत नव्हता, लघुपटामुळे माहीत झाला,’ अशी प्रांजळ कबुली बहुतांश लोकांनी काॅमेंट्स, फोन, मेसेजच्या माध्यमातून दिली. हा लढा मोठे स्वरूप घेईल यात शंका नाही. हे कार्य शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचवणे ही या पिढीची जबाबदारी आहे. कारण, आजची अवस्था ही शेवटची अवस्था आहे. हे आत्ता जपले नाही तर येणारी पिढी ‘मुलींची देशातील पहिली शाळा’ या वस्तुस्थितीपासून अनभिज्ञ राहील.”हृदयमानव अशोक

– हृदयमानव अशोक