रात्री उशिरापर्यंत ‘नदी का पहाड’ हा खेळ खेळत बसल्यामुळं मी दुसऱ्या दिवशी सकाळी उशिरा उठले; तेही आई ओरडल्यावर. आणि शाळेत जाण्यासाठी आवरायला लागले. आंघोळीला गेले आणि माझ्या कपड्यांना रक्त लागलंय हे बघून प्रचंड घाबरले. आरडाओरडा करू लागले. आजी पटकन उठून माझ्याजवळ आली. ‘काय झालं?’ असं आईनं लांबूनच विचारलं; पण आजीनं तिला माझ्या जवळूनच ओरडून काही सांगितलं नाही. आई आम्हा दोघींपाशी आल्यावर आजीनं तिला हळूच सांगितलं : “तिला पाळी आलीय!”

‘ती बाहेरून झालीय’, ‘तिचं डोकं मळलंय’ अशी सांकेतिक वाक्यं यासंदर्भात ऐकली की माझ्या प्रश्नांचा भडिमार आईवर सुरू व्हायचा. “आई, ‘बाहेरून झालीय’ म्हणजे काय? मी तर कालच केस धुतलेत; पण तरीही ‘हिचं डोकं मळलंय,’ असं आजी का म्हणाली? आता माझं डोकं रोज मळणार का?’ ‘आता पाळी रोज येणार का? माझं रोज रक्त वाहणार का?’अशा अनेक प्रश्नांचा गुंता माझ्या मनात होत असे. आजी-आई-काकूनं माझं खेळणं, मोठ्यानं हसणं, धावणं-पळणं ‘त्या’ दिवसानंतर बंद केलं. जुन्या बाजारातून आणलेला माझा आवडता फ्रॉकही घालायला मला मनाई करण्यात आली व  पंजाबी ड्रेस मला सक्तीचा करण्यात  आला. ओढणीसह! ‘आता तू ‘मोठी’ झाली आहेस,’ हे त्यांनीच मनोमन ठरवलं आणि ते माझ्यावर लादलंही. पाळीच्या त्या चार-पाच दिवसांत मी कुठं बसावं हेही ठरवण्यात आलं. घरातला एक कोपरा! ‘पाचव्या दिवशी डोक्यावरून आंघोळ करायची आणि मगच सर्व वस्तूंना स्पर्श करायचा,’ असं मला बजावण्यात आलं.

दर गुरुवारी काकूचा उपवास असायचा. तिला वाचता येत नसल्यानं ती मला देवीची पोथी वाचायला बसवायची; पण पाळी आल्यावर हा नित्यनेम बदलला. ‘पोथीला हात लावायचा नाही,’ असं आजीनं मला निक्षून सांगितलं. अशा वेळी प्रश्न पडायचा… ‘पाळी आल्यावर पोथीला हात लावायचा नाही; मग शाळेतल्या विज्ञान-गणिताच्या पुस्तकांना हात लावलेला चालतो का? आणि नसेल चालत तर, पाळीच्या पाच दिवसांत माझा अभ्यास कसा होणार? दर महिन्याला पाच दिवस शाळा बुडाली तर मी मोठी व्यक्ती कशी होणार?’ सुरुवातीला पाळीच्या काळात घरात उदबत्ती लावली की ‘देवाला चालत नाही,’ म्हणून आई ओरडायची; पण त्यावरही माझे प्रश्न तयारच असायचे : “देवाला जन्म देणारी एक बाईच असेल ना? देवालापण आई असेलच ना?” असे प्रश्न विचारल्यावर ‘बाईच्या जातीनं एवढं बोलायचं नसतं,’ असं सांगितलं जायचं पण, माझे प्रश्न कधी संपायचे-थांबायचे नाहीत.

मी सातवीत असतानाची गोष्ट. ‘आपल्याला प्रश्न का पडत नाहीत?’ या विषयावर  डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांचं व्याख्यान आमच्या शाळेत झालं होतं. व्याख्यान नक्कीच विचारप्रवृत्त करणारं होतं; पण मला वाटायचं, ‘नुसतेच प्रश्न पडूनही काय होणार ना?’ कारण, मला पडलेल्या प्रश्नांची उत्तरंच मला तेव्हा मिळत नसायची. कदाचित, शतकानुशतकांपासून चालत आलेल्या सोवळ्या-ओवळ्याच्या कल्पना घट्ट असण्याच्या काळात, विटाळाबद्दल ‘ब्र’ही काढायचा कुणी विचार करत नसतानाच्या वातावरणात देहाच्या मासिक पाळीवर निर्भीडपणे अभंग रचणाऱ्या व ‘देहात विटाळ असतो; मग देह कुणी निर्माण केला?’ असा प्रश्न अभंगातून विचारणाऱ्या संत सोयराबाई माझ्या सभोवतालच्या महिलांपर्यंत पोहोचल्याच नाहीत. घरात व्यक्त व्हायला मिळत नाही म्हणून मी निबंध व वक्तृत्व स्पर्धेचे विषय मुद्दाम स्त्री स्वातंत्र्याशी निगडित निवडत असे आणि जिंकतही असे.

ग्रामीण भागात आजही अशा विषयांवर मोकळेपणानं बोलण्याचा प्रयत्न केला तर बायका ‘निर्लज्ज कुठली’ असा टॅग लावतात. बाई ही समाजाची जननी असते… पुरुषाइतकाच तिलाही जगण्याचा अधिकार असतो…तिच्या जननेंद्रियातून पाच दिवस होणारा रक्तस्राव अपवित्र नाही…ती केवळ ‘ती’ आहे म्हणून कुणाची गुलाम किंवा बांधील नाही, हे बाईलाच कळत नाही याला काय म्हणा‍वं? याच ‘ती’नं आपापल्या क्षेत्रात बुद्धीची, प्रज्ञेची, कर्तृत्वाची किती मोठी झेप घेतली होती याचे पुराणकाळातले-इतिहासातले किती तरी दाखले नावानिशी देता येतील. मात्र, असं असलं तरी मासिक पाळीच्या मानसिक गुलामगिरीतून ‘ती’ – आजच्या अत्याधुनिक काळातली ‘ती’ – पूर्णपणे मुक्त कधी होणार ? हा प्रश्न उरतोच.

एक बाई मला म्हणाली होती, ‘ग्रामीण भागात एका समाजात आजही स्त्रियांना प्रसूतीनंतर किंवा पाळीदरम्यान घराच्या बाहेर ठेवलं जातं, त्यापेक्षा आपलं तर बरंच आहे ना!’ म्हणजे, ते लोक या गोष्टी स्वीकारत नाहीत म्हणून, आपण जेवढं स्वीकारतोय तेवढंही खूप झालं, असं समजून, बदलासाठीचं पुढचं पाऊल टाकणंच आपण बंद करत असतो ! आणखी एक निरीक्षणातली बाब म्हणजे, पाळी आलेल्या बाईचा स्पर्शही चालत नाही असेही काही महाभाग आजच्या काळातसुद्धा आढळतात. ही तर दांभिकतेची हद्दच झाली म्हणायची.

सातपुड्याच्या सत्रासेन भागातील आदिवासी महिलेचा मृत्यू झाल्याची बातमी एका वृत्तपत्रात काही वर्षांपूर्वी प्रसिद्ध झाली होती. आदिवासी पाड्यावरच्या त्या बाईनं पाळीदरम्यान कापड म्हणून जुना ब्लाऊज वापरला होता. त्या ब्लाऊजला हूक होते. त्या हुकांवर गंज चढला होता. ब्लाऊजचं ते कापड हुकांसह वापरलं गेल्यामुळे धनुर्वात होऊन त्यातच तिचा मृत्यू झाला. हे का झालं? कारण, ती तिच्या मासिक पाळीसंदर्भातल्या आरोग्याबद्दल अनभिज्ञ होती. आसामच्या काही भागांत आजही, मुलींना पाळी यायला सुरुवात झाली की त्यांना शाळेत पाठवणं बंद केलं जातं. शिक्षण बंद झालं म्हणजे तिचा मानसिक, सामाजिक विकास खुंटतो. काही वर्षांनंतर समजा कुणी त्या मुलीला एखाद्या निर्णयाबद्दल विचारलं की, ‘तुझी काय इच्छा आहे? तुला काय वाटतंय?’ तर अशा वेळी ती भांबावून जाईल. तिला उत्तर तर सुचणार नाहीच; पण ‘माझी  काय नि कसली इच्छा असणार,’ असाच उलट प्रश्न तिला पडेल! कारण, ‘वैचारिक स्वातंत्र्य’ म्हणजे काय हेच तिला ठाऊक नसतं, मग ते कळणं, त्याचे लाभ कळणं दूरच राहिलं.

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर, आता स्वातंत्र्याच्या ७५ वर्षांनंतर तरी ‘ती’नं ‘स्वतःच्या स्वातंत्र्या’साठी बंड करणं गरजेचं वाटतं. ‘बाईच्या जातीनं एवढं बोलायचं नसतं,’ असं सांगून ‘ती’चा आवाज अजून किती दिवस बंद केला जाणार? पुरुषसत्ताक मानसिकतेनं तयार केलेल्या तथाकथित चौकटीत ‘ती’ला किती दिवस अडकवून ठेवलं जाणार? परंपरेच्या नावाखाली ‘ती’च्यावर दडपण न टाकता ‘ती’ला ‘ती’च्या मनाप्रमाणे, ‘ती’च्या इच्छेनं जगू द्या. ‘ती’च्यावर बंधनं लादून ‘ती’चं स्वातंत्र्य हिरावून घेण्यापेक्षा ‘ती’चे छोटे-मोठे निर्णय ‘ती’लाच घेऊ द्या. प्रश्न मासिक पाळीच्या नावाखाली दडपल्या जाणाऱ्या ‘ती’च्या भावनांचा, ‘ती’च्या स्वातंत्र्याचा, ‘ती’च्या मनमुक्त जगण्याचा आहे…काळजीच्या नावाखाली पाच दिवस ‘वाळीत टाकल्या’ची वागणूक देण्याचा आहे…बदलत्या काळानुसार आता आधुनिक उपाययोजना, आधुनिक साधनसुविधा उपलब्ध आहेत. तेव्हा, ‘त्या’ दिवसांत ‘ती’नं कोपऱ्यात बसून राहावं अशी परिस्थिती आता नाही.

‘पाळीदरम्यान क्रिकेट खेळायला मी येत नाही, माझं पोट दुखतंय,’ असं मी भावाला सांगितलं तर स्वतंत्रपणे विचार करणाऱ्या पुराणातल्या-इतिहासातल्या बुद्धिमान स्त्रियांची, वीरांगनांची, रणरागिणींची उदाहरणं देऊन तो मला म्हणतो, ‘कुठं त्या बुद्धिमान, शूर-वीर स्त्रिया आणि कुठं पाळी आली म्हणून तेच चार दिवस धरून बसणारी तू! चल ऊठ, तुला आज पहिली बॅटिंग देतो.’ त्याच्या या आश्वासक शब्दांमुळे, आधुनिक दृष्टिकोनामुळे माझ्यातला आत्मविश्वास वाढतो आणि मीच माझ्या अवतीभवती लादून घेतलेल्या चौकटी तोडून बाहेर पडू लागते…हे बाहेर पडणं केवळ माझ्यासाठी नसतं, तर समस्त ‘तीं’साठी असतं!

जेव्हा तिचं ‘ती’ असणं ती गृहीत धरू देत नाही तेव्हा या ‘चौकटी’ बिथरू लागतात! कारण, जेव्हा ‘ती’ समाजाला घाबरत नाही तेव्हा हा समाज ‘ती’ला घाबरतो. ‘ती’ला घाबरवण्याचे अनेकानेक सूक्ष्मातिसूक्ष्म मार्ग अवलंबतो. बारकाईनं विचार केला नाही तर ‘ती’ला या मार्गांचा कधी पत्ताही लागणार नाही! काट्यासारखं रुतणारं असं काही ना काही ‘ती’च्या प्रत्येक पावलागणिक असतंच असतं. वेगवेगळ्या रूपांत! हे जे रुतणं आहे, टोचणं आहे त्यावर वेळीच उपाय केल्यास  त्या क्षणी थोडंफार दुखतंहि. मात्र, त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास ते कुरूपात रूपांतरित होऊन तिथंच घर करतं आणि मधूनमधून धगधगत, ठसठसत राहतं! हे ‘कुरूप’ म्हणजे ‘ती’ची आपलीच माणसं असतात…कारण, ती ‘आपली’ असतात ना!

शेवटी, यावरही मात करून,  ते ठसठसणं-धगधगणं सहन करत ‘ती’ स्वतःला सिद्ध करत असतेच. कधी ढासळते, चुकते, पडते…परत उभी राहते; पण चालणं सोडत नाही.  ‘ती’ कितीही, काहीही झालं तरी स्वल्पविराम घेते; पण प्रश्न उपस्थित करण्याला, त्यांची उत्तरं शोधण्याला आणि जगण्याला ‘ती’ कधी पूर्णविराम देत नाही. कोणत्याही स्थितीविषयी ‘ती’ जेव्हा रोखठोक प्रश्न उपस्थित करते तेव्हा समाजाकडून ‘ती’च्यासंदर्भातही काही प्रश्न उपस्थित केले जातात…कारण, कुठल्याही व्यवस्थेसंदर्भात प्रश्न उपस्थित केल्यावर ‘चारित्र्य’ नावाचं ‘विनोदी लेबल’ ‘ती’च्यावर चिकटवलं जातंच! अर्थात्, हेही तसं काही नवीन नाही. पुरुषी मानसिकतेला धरूनच आहे!
तरीही ‘ती’ निरंतर चालत राहते. अनेक ध्येयं सोबत घेऊन… मात्र, त्यात एक मुख्य ध्येय जे अटळ असतं. ते असतं ‘ती’च्या ‘स्वातंत्र्या’चं. ‘ती’ला ‘माणूस’ म्हणून जगता यावं यासाठीच्या ‘ती’च्या धडपडीचं! त्यासाठी ‘ती’ प्रत्येक क्षणी लढत असते…आणि ही लढाई अशीच सुरू असते आयुष्यभर!

‘ती’चं स्वतंत्र होणं नको असणारा एक गट समाजात सदैव असतो. ‘ती’ला नेहमीच अंधश्रद्धेत, कर्मकांडात गुंतवून ठेवू इच्छित असतो हा गट. संस्कृतीच्या, परंपरेच्या नावाखाली ‘ती’ला वेळोवेळी या गटाकडून समज दिली जाते : ‘बाईच्या जातीनं जास्त बोलायचं नसतं!’ सामाजिक काम करणारी माझी एक मैत्रीण चंचल ग्रामीण भागात सॅनिटरी पॅडचं वाटप करतानाचे तिचे अनुभव सांगताना म्हणते,  पॅड वाटत असतांना आजही ग्रामीण भागात स्त्रिया प्रश्न करतात, ‘हे काय ? बिस्किटचा पुडा आहे का?’ एकूण काय तर, आजही मासिक पाळीबद्दल जनजागृती नाही, म्हणजेच ‘ती’च्या आरोग्याबद्दल जागृती नाही. पाच दिवस वेगळं राहावं लागेल म्हणून खोट्या रूढी-परंपरांच्या नादात, डॉक्टरांचा सल्ला न घेता मासिक पाळी पुढं-मागं होण्यासाठी गोळ्या घेतल्या जातात. विशेषतः सणावारांच्या काळात तर हे हमखास घडताना दिसतं. असं केल्यामुळे आरोग्यावर खूप गंभीर परिणाम होतात, याचा विचार कोण करतो! 

‘ती’चा स्पर्श चालत नाही म्हणून पाच दिवस ‘ती’ला ‘वाळीत टाकण्या’पेक्षा, ‘ती’ला मानसिक बंधनात ठेवण्यापेक्षा, त्या दिवसात ‘ती’ला आरामाची गरज असते हे लक्षात घेऊन ‘ती’ला जपलं – बाकीचे दिवस जशी ‘ती’ सर्वांना जपत असते. तसं केलं तर…? पण, अनेक ठिकाणी घडतं उलटंच. ‘हे तर प्रत्येक महिन्याचं!’ अशा तुच्छ, उपेक्षित, तटस्थ नजरेनं ‘त्या’ दिवसांकडे पाहिलं जातं. थोडाफार अपवाद वगळता, पाळीसंदर्भातली एकूण मानसिकता सडकी-किडकी आहे…’मासिक पाळी ही मानसिक पाळी झाली आहे’. ‘त्या’ दिवसांत ‘ती’ला जास्त काम करावं लागू नये, ‘ती’ला शारीरिक आराम मिळावा हा खरा ‘ती’ला बाजूला बसवण्यामागचा उद्देश पूर्वीच्या काळात असायचा. मात्र, त्याचंच रूपांतर खुबीनं ‘विटाळा’त केलं गेलं. म्हणून, इथल्या चुकीच्या गोष्टींना न जुमानता आजच्या स्त्रियांनी स्वतःचं मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य जपत ‘स्वतःच्या स्वातंत्र्या’साठी लढलंच पाहिजे. या समाजव्यवस्थेला प्रश्न विचारलेच पाहिजेत! तळागाळातील प्रत्येक स्त्री जेव्हा स्वतःच्या अधिकारांबद्दल, स्वतःच्या मानसिक स्वातंत्र्याबद्दल निर्भीडपणे बोलू लागेल, तेव्हाच ‘ती’च्या या ‘स्वातंत्र्य’लढ्याला यश आलं असं म्हणता येईल.

-छाया काविरे
chhayakavire02@gmail.com

#when_women_get_freedom
#mental_cycle_or_menstrual_cycle
#period
#independence_day
#75_years_of_independence
#’ती’_च्या_स्वातंत्र्याच_काय_?

स्त्री कोणत्याही जातीची, धर्माची असो…कोणत्याही शहरातली असो…तिच्यावर बलात्कार झालेला असो किंवा तिचा अपघात झालेला असो…तिची सामाजिक, प्रादेशिक आणि सांस्कृतिक ओळख कितीही वेगळी असो…ती रंगानं सावळी असो किंवा गोरी असो…या ‘ती’च्या, म्हणजेच समस्त स्त्रीच्या, संदर्भातल्या घटनांमध्ये/प्रकरणांमध्ये एक गोष्ट कॉमन असते ती म्हणजे तिच्या चारित्र्यावर लेबल लावण्याचा केला जात असलेला प्रयत्न.

छत्रपती संभाजीनगरमध्ये सोमवारी (ता. १७ जून) एक दुर्दैवी प्रकार घडला. कार चालवतानाचा व्हिडिओ बनवण्याच्या नादात तेवीसवर्षीय श्वेता सुरवसे ह्या तरुणीला जीव गमावावा लागला. ह्या अपघातात प्राणास मुकलेल्या श्वेताविषयीची माहिती सांगणारा परिचयवजा एक व्हिडिओ मी ‘मुंबई तक’वर तयार केला (लिंक Comment-box मध्ये). हा व्हिडिओ एक लाखांहून अधिक लोकांनी पाहिलाय आणि शंभरहून अधिक लोकांनी व्हिडिओवर कमेंट्स केल्या आहेत. या कमेंट्समध्ये अनेकांकडून जे काही लिहिलं गेलं आहे ते नेहमीप्रमाणेच चारित्र्यावर शिंतोडे उडवणार आहे.

त्यातल्या काही कमेंट्स पाहा : –
– ‘कशाला गेली होती बाॅयफ्रेंडसोबत?’
– ‘श्वेता बॉयफ्रेंडबरोबर मजा मारायला गेली होती. असल्या (मुली) मेल्या तरी दुःख वाटत नाही.’
– ‘श्वेता एकटी बॉयफ्रेंडसोबत तिथं कशाला गेली होती?’
– ‘अतिस्वातंत्र्याचे दुष्परिणाम.’

पुण्यात गेल्या महिन्यात (ता. १९ मे) कल्याणीनगरमध्ये झालेल्या
कारच्या अपघातात टूव्हीलरवरील अश्विनी कोष्टा आणि अनीश अवधिया हे मृत्युुमुखी पडले. तेव्हाही अश्विनी आणि अनिश ‘फक्त मित्र (च)’ होते का’, असा प्रश्न उपस्थित केला जात होता. जिवानिशी गेलेल्या अश्विनीकडं पाहताना ‘फक्त माणूस’ म्हणून आपण का पाहू शकत नाही? दोघांनाही आपला जीव गमावावा लागला ह्या निखळ वास्तवाकडं आपण तितक्याच निखळपणे कुठलीही शंका-कुशंका मनात न येऊ देता – पाहू शकत नाही का? 

ऑफिसमध्येही एखादी महिला उच्च पदावर असली तर गृहीतच धरलं जातं की, तिचं मालकाशी किंवा तिच्या बॉसशी अफेअर असेल. ती यशस्वी असेल तर तिच्या ‘यशाचा शॉर्टकट’ म्हणून तिच्या त्या नात्याकडं पाहिलं जातं. (किंवा, ती नातं जोडण्यास राजी नसेल, इच्छुक नसेल तर बऱ्याचदा तिची प्रगती रोखली जाण्याचेही प्रकार काही ठिकाणी घडत असतात).

राजकारणातही अशीच स्थिती आहे. एखादी महिला किंवा तरुणी मोठ्या नेतेपदापर्यंत गेली असेल तर त्यापूर्वी ‘ती कुणासोबत तरी झोपूनच आली असेल (त्याशिवाय कशी एवढ्या मोठ्या पदापर्यंत पोहोचलीय!)’ अशीच थेट चर्चा केली जाते. आणि, ही चर्चा फक्त पुरुषांकडून केली जाते असं नव्हे, तर स्त्रियाही अशा चर्चांमध्ये सहभागी होतात.

ह्यासंदर्भात अलीकडचंच एक उदाहरण देता येईल. शिंदे गटाच्या यामिनी जाधव यांच्या कार्यकर्त्यांनी मारहाण केल्याचा दावा ठाकरे गटाच्या अयोध्या पौळने लोकसभेच्या निवडणुकीदरम्यान केला होता.
त्यावर शिंदे गटाच्या स्नेहल कांबळेने फेसबुक लाईव्ह करून ‘तिला छाती असेल तर तिची छाती दाबतील ना कोणी,’ अशी टीका पौळला उद्देशून केली होती. त्या लाईव्हवर ‘गोदरेजचं कपाट…सगळंच सपाट,’ अशा कमेंट्स काही पुरुषांनी केल्या होत्या. स्त्रीनंच स्त्रीच्या शरीराची लक्तरं उडवल्याचं हे उदाहरण आहे.

दोन दिवसांपूर्वी मुंबईतील वसईत रोहित यादव या तरुणानं संशयातून आरती यादव या त्याच्या मैत्रिणीची अमानुष हत्या केली. लोखंडी पाना असंख्य वेळा तिच्या डोक्यात मारून त्यानं तिला दिवसाढवळ्या, भररस्त्यात संपवलं. 

बहिणीवर बलात्कार झाला तर (किंवा वरील उदाहरणाप्रमाणे प्रेमप्रकरणातून तिचा कुणी खून केला तर) त्याचा राग येऊन बलात्काऱ्याचा खून भावानं किंवा बापानं केला अशा बातम्या कधी वाचनात येत नाहीत; पण मुलीनं प्रेमविवाह केला तर तिच्या भावानं, बापानं तिचा खून केल्याच्या बऱ्याच बातम्या वाचनात येतात.

पुरुष हा भित्रा आहे, तो बलात्काऱ्याला/खुन्याला भिडू शकत नाही; पण त्याच्यावर विश्वास असलेल्या आपल्या असहाय्य मुलीला, बहिणीला, मैत्रिणीला तो सहज संपवतो. (पुरुषाच्या ह्या ‘निवडक भित्रेपणा’चं आणि ‘निवडक शूरपणा’चं काय करायचं!)

इथं, ‘हिंसेला हिंसेनंच उत्तर द्यायला हवं’ अशी माझी अजिबातच भूमिका नाहीय…पण आहे हे असं आहे ह्याकडं निदान निर्देश तरी मी करू नये का?

ह्या सर्व घटना पाहून-ऐकून मन सुन्न होतं…विषादानं, संतापानं भरूनही येतं. वाटतं, ‘ती’च्याकडं आपण ‘केवळ माणूस’ म्हणून का पाहू शकत नाही? तसं पाहू शकलो तरच आपण स्वतःला माणूस म्हणवून घेऊ शकू. मग ती राजकारणातली ‘ती’ असो… ऑफिसमधल्या उच्च पदावर गेलेली ‘ती’ असो…अपघातात मृत्युमुखी पडलेली ‘ती’ असो किंवा भररस्त्यात खून होऊन जिवाला मुकलेली ‘ती’ असो…जोपर्यंत तिच्याकडं ‘निखळ माणूस’ म्हणून पाहिलं जाणार नाही तोपर्यंत तुमच्यातला तो टिपिकल ‘पुरुषीपणा’ संपूच शकत नाही. आणि, हा ‘पुरुषीपणा’ केवळ पुरुषातच असतो असं नाही, तो स्त्रीमध्येही असतो. ती एक ‘वृत्ती’ आहे. ती सगळ्यांच्यात असते. त्यामुळे हा ‘पुरुषीपणा’ जोपासण्यात घरातील स्त्रीपासून ते समाजातील तथाकथित संस्कृतिरक्षक स्त्रीपर्यंत कुणीही मागं नसतं.

(ता.क. : माझा पुरुषावर राग नाही. छत्रपती शिवाजी महाराज, महात्मा फुले, बाबासाहेब आंबेडकर हेसुद्धा पुरुषच होते आणि त्यांचा मी मनापासून आदर करते.)


– छाया काविरे
(chhayakavire02@gmail.com)

कर्नाटकातील प्रमुख शहरांपैकी एक असलेल्या हंपीत जणू प्रत्येक दगडात इतिहास दडलाय! इथली प्राचीन मंदिरं आणि ऐतिहासिक ठिकाणं पुराणांची-इतिहासाची पानं उलगडायला भाग पाडतात. हंपीचा संबंध रामायणकाळाशी असल्याचं सांगितलं जातं. हनुमानाची आणि वालीचा भाऊ सुग्रीव यांची पहिली भेट इथंच झाली होती, अशी पौराणिक आख्यायिका आहे. ह्या परिसराशी संबंधित असलेल्या रामायणकाळातील अनेक आठवणी इथल्या लोकांकडून सांगितल्या जातात. 

हे नगर प्राचीन काळी किष्किंधा ह्या नावानं ओळखलं जाई. वालीचा मुलगा अंगद ह्याची ही तेव्हा राजधानी होती. पुढं काळाच्या आणि इतिहासाच्या ओघात ह्या शहराची नावं विजयनगर आणि नंतर हंपी अशी बदलत गेली. हंपी ही विजयनगर साम्राज्याची पहिली राजधानी होती. हंपीला लागूनच अनेगुंडी/अनागुंडी नावाचं गाव असून त्याच्याच परिसरात अंजनाद्री नावाचा पर्वत आहे. याच पर्वतावर हनुमानाचा जन्म झाल्याचं सांगितलं जातं. हनुमानाची आई अंजनी व हनुमान यांचं, तसंच भगवान रामाचं मंदिर ह्या पर्वतावर आहे. 

विजय विठ्ठल मंदिर

विजय विठ्ठल मंदिर हेही हंपीचं प्रमुख आकर्षण आहे. देवराय द्वितीय (सन १४२२ ते १४४६) याच्या काळात हे मंदिर बांधलं गेलं. हंपीतील स्थानिक लोक सांगतात त्यानुसार, ‘महाराष्ट्रात पंढरपूर येथील मंदिरात आज जी मूर्ती आहे ती इथल्याच मंदिरातून तिकडं स्थलांतरित करण्यात आली होती. त्यामुळेच ‘कानडा वो विठ्ठलु कर्नाटकु’, ‘कानडा राजा पंढरीचा’ असे उल्लेख संतांच्या अभंगरचनांमधून आढळतात, तसंच ह्या समान धाग्यामुळं कर्नाटकातील हरिदास आणि महाराष्ट्रभरातील वारकरी आषाढी एकादशीला भक्तिभावानं पंढरपुरात येतात.’ 

कर्नाटकातीलच एक विख्यात संत पुरंदरदास या मंदिरात भजनं गात असत. या मंदिराच्या प्रांगणात भव्य असा दगडी रथ आहे. सध्या चलनात असलेल्या पन्नास रुपयांच्या मोरचुदी रंगाच्या नोटेवर जे चित्र आहे ते याच रथाचं आहे. 

चोरी केल्यास असा होता कायदा

हंपीतील स्थानिक लोक सांगतात त्यानुसार, ‘प्राचीन काळी या शहरातील लोक हिरे, मोती, रेशीम यांचा, तसंच घोड्यांचा व्यापार करत. असत. सुमारे शंभर किलोमीटरच्या परिघातलं हे ठिकाण प्राचीन काळी ह्या परिसरातील सर्वात मोठी बाजारपेठ मानलं जात असे. शनी-शिंगणापूरमध्ये घरांना आणि दुकानांना जसे दरवाजे नसायचे तसेच इथल्या बाजारपेठांमधील दुकानांनाही दरवाजे नसत. दुकान बंद करायच्या वेळी हिऱ्या-मोत्यांच्या थाळ्यांवर फक्त कापड पांघरलं जाई. ‘चोरी करणाऱ्याचे हात-पाय छाटले जावेत’ असं त्या काळी राजाचं फर्मान असायचं. त्यामुळं चोरी करायला लोक साहजिकच कचरत.

रोमसारखंच शहर

डोमिंगो पेस ह्या पोर्तुगीज प्रवाशानं विजयनगरला सन १५२० मध्ये भेट दिली होती. ‘क्रॉनिका डोस रैस द बिस्नागा’ (क्रॉनिकल ऑफ द किंग्ज् ऑफ विजयनगर) या शीर्षकाचा त्याचा प्रवासवर्णनपर ग्रंथ असून ‘विजयनगर हे रोमसारखंच मोठं, अतिशय सुंदर, तसंच जगातील सर्वोत्तम शहर आहे,’ असं मत त्यानं त्यात नोंदवून ठेवलं आहे. 

ऐतिहासिक हंपी

‘जगात हंपीइतकं दुसरं मोठं शहर नाही’ असं पंधराव्या शतकातला पर्शियन राजदूत अब्दुर रझाक ह्यानंही नमूद करून ठेवलं आहे. ‘हंपी हे तुंगभद्रा नदीकाठचं एक समृद्ध, श्रीमंत आणि भव्य शहर होतं. पर्शिया (इराण) आणि पोर्तुगाल येथील विविध व्यापारी आपला माल विकण्यासाठी इथल्या बाजारपेठांमध्ये येत असत,’ अशी नोंद पर्शियन आणि युरोपीय प्रवाशांनी, विशेषतः पोर्तुगीज प्रवाशांनी,  करून ठेवलेली आढळते. 

नंतरच्या काळात दक्षिणेतील मुस्लिम राजवटींनी एकत्र येऊन विजयनगर साम्राज्याचा पराभव केला. सन १५६५ मध्ये या राजवटींच्या एकत्रित सैन्यानं राजधानी हंपी जिंकली, लुटली आणि नष्ट केली. त्यानंतर हंपी हे शहर ‘भग्नावशेषा’त रूपांतरित झालं. 

‘विजयनगरची कथा ही विजय आणि विनाश ह्यांची शोकात्म कथा आहे,’ असं सार्थ वर्णन विख्यात अमेरिकी इतिहासकार विल ड्युरांट यांनी आपल्या ‘आवर ओरिएंटल हेरिटेज : द स्टोरी ऑफ सिव्हिलायझेशन’ या ग्रंथात केलं आहे.

वर्तमानकाळातील हंपी

हंपीमध्ये सेंद्रिय शेतीतून केळीच्या बागा बहरल्या आहेत. नैसर्गिक साधनसंपत्तीला धक्का न लावता दगडांमध्ये इथं आजही शेती केली जाते. केरळ, तामिळनाडू, गुजरात अशा विविध राज्यांतील सांस्कृतिक उत्सवांचं चित्रण करणारी शिल्पं इथल्या वास्तूंमध्ये आहेत. सलोखा जपणारे अनेक राजे इथं होऊन गेल्याचं म्हटलं जातं. 

हंपीतील प्रवासादरम्यान मला सगळ्यात जास्त भावलेली गोष्ट ही की, या शहरातील मूळचे लोक अतिशय आत्मीयतेनं आपल्याशी संवाद साधण्याचा प्रयत्न करतात. रिक्षाचालक, वयोवृद्ध मंडळी…असे सगळेजण आपल्या मोडक्यातोडक्या हिंदीत हंपीचा इतिहास आपल्याला सांगतात. 

– छाया काविरे

(पुणे जिल्ह्यातल्या सासवडजवळ असलेल्या ‘सार्थक सेवा संघा’च्या बाल-आश्रमाला रविवारी ‘मदत वेल्फेअर ट्रस्ट’च्या टीमसोबत भेट दिली. पूर्ण दिवस तिथल्या मुलांबरोबर घालवल्यावर समजून घेतलेला त्यांचा हा प्रवास…)

तुमच्याकडे सगळ्या सोई-सुविधा असतानाही तुम्हाला जगण्याचा कंटाळा आलाय…? नवीन काहीतरी शिकण्याचं स्पिरिट तुमच्यात नाहीय…? की तुम्हाला एनर्जेटिक वाटत नाहीय…? मग तर तुम्ही ‘सार्थक सेवा संघा’च्या बाल-आश्रमाला एकदा तरी भेट द्यायलाच हवी.

पुण्याहून ४५ किलोमीटरवर असलेल्या या आश्रमात रस्त्यावर जन्मलेली, फुगे-पेन-पेन्सिल-खेळणी विकत वाढलेली ९४ मुलं-मुली तुम्हाला भेटतील. तीन वर्षांच्या चिमुकल्यांपासून ते वीस वर्षांच्या नवतरुणापर्यंतच्या वयोगटातील ही मुलं-मुली आहेत. समाजात स्वतःला सिद्ध करण्यासाठी, जातीचा आणि चोरीचा स्वतःवरील टॅग दूर करण्यासाठी ही पोरं लढत आहेत. आणि, या सगळ्यात त्यांचे पालक म्हणून भूमिका निभावत आहेत अनिल कुडिया.

रस्त्यावरील मुलांचं आणि त्यांच्या माता-भगिनींचं अनेक स्तरांवर शोषण होत असतं. कारण, रस्त्यावरची ‘वस्तू’ आपल्यासाठी सार्वजनिक असते ना! या मुलांचं शोषण थांबवण्यासाठी आणि त्यांनाही माणसासारखं जगता यावं यासाठी सन २००९ मध्ये ‘सार्थक सेवा संघा’च्या बाल-आश्रमाची आंबळे या गावी (तालुका : पुरंदर, जिल्हा : पुणे) स्थापना झाली.

कुडिया सांगतात, “मुलांना संस्थेत आणणं तर सोप असतं; पण खरं चॅलेंज असतं ते या मुलांना टिकवून ठेवणं…त्यांच्यात अभ्यासाची गोडी निर्माण करणं, त्यांना भाषेचं ज्ञान देणं. लमाण, फासेपारधी अशा समाजांतून येणाऱ्या या मुलांना शिक्षण घेताना भाषेची प्रचंड अडचण येते. आणि, या सगळ्यात महत्त्वाचं टास्क म्हणजे या मुला-मुलींमधील कला ओळखून त्यांच्या कलागुणांना वाव देणं. या मुलांच्या जन्माचीही बऱ्याचदा नोंद नसते, त्यामुळे त्यांची डाॅक्युमेंट्स तयार करून घेण्यातही अडचण येते.”

कुडिया यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, बऱ्याचदा या मुलांचे पालक येऊन मुलांना परत घेऊन जातात. कारण, फुगे-पेन-पेन्सिल-खेळणी वगैरे विकून ही मुलं त्यांना दिवसाला अडीचशे-तीनशे रुपये कमावून देत असतात. या मुलांना संस्थेत परत आणण्याच्या प्रक्रियेत चीप लेबर्सकडून काही अडचणी जाणीवपूर्वक निर्माण केल्या जातात. कारण, या मुलांना संस्थेत परत नेल्यास या समाजकंटकांचे काही तोटे होणार असतात. ‘काय को लेके जा रे’, ‘ये थोडी बदलनेवाले है’, ‘क्या होनेवाला है’, ‘तुम अपना टाईम बरबाद कर रहे हो’ अशा प्रकारची नकारात्मक वाक्ये ऐकवून हे समाजकंटक अडथळे आणत राहतात. त्यांच्याकडून या मुलांना व्यसनांची सवय लावली जाते. कारण, शुद्धीवर नसलेल्या, सतत कसल्या तरी तारेत राहणाऱ्या कुठल्याही व्यसनाधीन माणसाचं शोषण करणं त्यामुळे सोपं होतं. थोडेफार पैसे देऊन या मुलांकडून छोटे-मोठे गुन्हे करून घेतले जातात.

या मुलांना बऱ्याचदा शाळेतही शिक्षकांकडून भेदभावाची वागणूक दिली जाते. शिकवताना या मुलांना इतर मुलांपासून वेगळ बसवणं, जेवण घेण्यासाठी वेगळ्या रांगेत उभं करणं, शाळेत पुस्तकवाटप केलं जात असताना त्यांना डावलणं किंवा कुणाची साधी चप्पलही चोरीला गेली तर याच मुलांवर आळ घेणं…असे अनेक प्रकार या मुलांच्या बाबतीत केले जात असल्याची माहिती कुडिया देतात. अशा अनेक प्रश्नांना, अडचणींना सामोरं जात जात ही मुलं आज वाढत आहेत.

‘सार्थक सेवा संघा’च्या बाल-आश्रमातील ही मुलं शाळेच्या अभ्यासाव्यतिरिक्त रोज आपल्या आवडीनुसार टेबल टेनिस, क्रिकेट आणि फुटबॉल खेळतात. यातील अनेकांनी त्या त्या खेळात प्रावीण्य मिळवत जिल्हास्तरीय आणि राज्यस्तरीय स्पर्धांमध्ये बाजी मारली आहे.

या मुलांना भेटल्यावर त्यांच्या टपोऱ्या डोळ्यांमध्ये एक उत्तम खेळाडू, डॉक्टर, वकील, फॅशन डिझायनर, गायक आणि या सगळ्यांचे ‘पप्पा’ अनिल कुडिया यांच्यासारखा समाजसेवक व्हायची स्वप्नं तुम्हाला दिसतील…

“ता. १४ एप्रिल…डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांची जयंती. जयंतीच्या निमित्तानं शहरात ठिकठिकाणी रॅलीज् निघाल्या होत्या. अशातच एक दाम्पत्य आपल्या दोन लहान मुलांसोबत बाईकनं निघालं होतं. रॅलीमुळे ट्रॅफिक जाम झालेलं होतं. त्यातून पुढं जाण्यासाठी कुठून तरी वाट मिळेल म्हणून बाईक चालवणारी व्यक्ती इकडं तिकडं बघत होती. तितक्यात एक वयस्कर व्यक्ती नशेच्या अवस्थेत बेधुंद होऊन गाडीजवळ आली. दुचाकीस्वार दाम्पत्याला काही कळण्याच्या आतच त्या बेधुंद व्यक्तीनं बाईकची किल्ली काढली आणि दूर गर्दीत फेकून दिली. आणि पुढं…

‘उई माँ उई माँ उई माँ
उई उई उई उई छुई मुई छुई मुई
ओ मोरे साजन तोहे भूख लगे तो…’

या गाण्यावर डुलत ती व्यक्ती गर्दीत गायब झाली. गाडीवरची ती व्यक्ती, त्या व्यक्तीची पत्नी व मुलं भयभीत झाली… पुढं काय झालं मला माहीत नाही. कारण, त्या गर्दीतून मीही मार्ग काढत पुढं निघत होतो…” ऑफिसमधील एक सहकारी मागील वर्षीचा त्याचा अनुभव सांगत होता. “आज घरी जाताना खूप ट्रॅफिक लागेल म्हणून थोडं लवकर निघू या,” असं मी म्हणाले. आणि, चर्चा सुरू झाली ‘जयंती’ची.

एक सहकारी म्हणाली : “रात्री डीजेच्या आवाजानं घरातील वस्तूही व्हायब्रेट होत होत्या.” “डीजेच्या आवाजानं रात्री उशिरापर्यंत झोपू शकलो नाही. पार डोकं उठलं…वैताग आला!” असं दुसरा सहकारी म्हणाला.

मला प्रश्न पडला, “ज्या बाबासाहेबांनी आपल्याला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार दिला त्याच बाबासाहेबांच्या जयंतीला आपण कधी कधी असे पशुवत् का वागतो? खरं तर पशूही असं कधी वागत नाहीत. मग आपल्यात असला कसला संचार होत असतो ह्या दिवशी?”

आपल्या समाजबांधवांना, वंचितांना सदैव स्वाभिमानानं जगता यावं…कधीही लाचार म्हणून जगण्याची वेळ त्यांच्यावर येऊ नये…समाजबांधवांनी साक्षर व्हावं…सुशिक्षित व्हावं म्हणून वंदनीय बाबासाहेबांनी आपलं सारं आयुष्य समर्पित केलं. समाजाच्या उन्नतीसाठी वाहून घेतलं. विदेशातील नोकरी नाकारली…न्यायालयात न्यायाधीश होणं नाकारलं…घरात ऐशोआरामात जगणं नाकारलं…त्याच बाबासाहेबांच्या जयंतीला आज आपण काय करतोय?

मी असं अजिबात म्हणत नाहीय की सरसकट सगळीकडेच अशीच जयंती साजरी होते. काही ठिकाणी अत्यंत शांततापूर्णसुद्धा जयंती साजरी केली जाते. हे मी मुळीच नाकारत नाही. पण अशा पद्धतीचं प्रमाण किती आहे? आणि कमी आहे तर का कमी आहे? यावर विचार व्हायला हवा.

‘अश्विनी ये ना…दिलाची राणी गं…ये ना प्रिये’, ‘अगं बाय अगं बाय… अगं बाय’, ‘काळी मैना लागली बोलायला’, अशा गाण्यांवर आपले बांधव मद्यधुंद होऊन बाबासाहेबांच्या नावानं स्वतःची इज्जत चव्हाट्यावर मांडतात, तेव्हा हे सुध्दा पूर्णपणे नाकारून चालणार नाही.

एक सहकारी बोलता बोलता आज बोलून गेला : “डेंजर असतात हे लोक, यांच्या नादाला लागून उपयोग नाय…”

हे लोक??

`हे लोक म्हणजे काय? बाबासाहेबांनी तर आपल्याला प्रेमाचा संदेशही दिलाय ना? मग आपल्याबद्दल काही लोकांच्या मनात डेंजर असतात हे लोक असा विचार का येऊन गेला? ह्या लोकांच्या नादी लागून उपयोग नाही, असं काही लोकांना का वाटून गेलं? आपल्या वागण्यामुळं कुणाला असा धाक का वाटावा? अशी दहशत का वाटावी? या सगळ्या प्रश्नांचा विचार व्हायलाच हवा.

बाबासाहेबांची जयंती असो की शिवजयंती असो, दरवर्षी कान आणि डोकं सुन्न करणारे डीजे, ट्रॅफिकमुळे ब्लॉक झालेले रस्ते, आवाजानं डोकं उठणार म्हणून त्या दिवसापुरते दुसऱ्या गावी गेलेले परिसरातील काही आजारी लोक…हे सगळं काय आहे? यावर आपण कधी विचार करणार आहोत की नाही?

याविषयी एका मित्राला समजावण्याचा प्रयत्न केला तर त्याचं उत्तर आलं : आम्ही बाबासाहेबांची जयंती वर्षभर वाचून आणि एक दिवस नाचूनच साजरी करणार!अरे, पण तुम्ही खरंच बाबासाहेब वाचले असते तर निदान त्यांच्या जयंतीच्या दिवशी तरी असे मद्यधुंद होऊन नाचला नसतात…बेहोष होऊन कोणी फुटपाथवर अस लोळत पडल नसतं. बाबासाहेब हे महामानव समजून घेण्यासाठी आहेत. त्यांच्या जयंतीला लोकांना त्रास व्हावा, असे बाबासाहेब कधीच नव्हते आणि नसतील. विचार करा, आज जर बाबासाहेब हयात असते तर…? आपल्या लेकरांना अशा अवस्थेत बघून त्यांना किती त्रास झाला असता, याची काही कल्पना?

महामानवांच्या शिकवणुकीला हरताळ फासत आहोत आपण! बाबासाहेबांनी आपल्याला डोक्यावर घेतलं आणि आपण त्यांच्याच नावानं लावलेल्या डीजेनं लोकांचं डोकं उठवतोय. कदाचित्, माझ हे लिखाण वाचल्यावर मला बाटलेली आंबेडकरवादीही म्हणायला काहीजण कचरणार नाहीत. ‘इतर जयंतींच्या कार्यक्रमातदेखील डीजे असतात. ट्रॅफिक ब्लॉक होतं…त्यापेक्षा तर हे कमीच आहे ना?’, असाही प्रश्न कुणी उपस्थित करतील…पण हे म्हणजे काहीजण मोठा गुन्हा/चूक करत असतील तर त्यांच्या तुलनेत आम्ही हा छोटा गुन्हा/चुका करत आहोत, असं म्हणण्यासारखंच आहे हे, असं मला नेहमीच वाटत आलंय.

हाच मुद्दा आणखी एका उदाहरणासह सांगते…एखादा सत्ताधारी स्वतःच्या चुकांविषयी स्पष्टीकरण देताना विरोधी पक्षाच्या किंवा पूर्वीच्या सत्ताधाऱ्यांच्या चुकांचा पाढा वाचून दाखवतो…अगदी तसंच झालं ना हे? मोठा गुन्हा…छोटा गुन्हा या युक्तिवादात काहीच अर्थ नाहीय.

मी हे सगळं जे मांडलं आहे त्यावर विचार व्हावा, त्यामागची माझी पोटतिडीक समजून घेतली जावी इतकीच अपेक्षा…

-छाया काविरे (chhayakavire02@gmail.com)

#jayanti #jaybhim #drbabasahebambedkar