संविधान जनजागृतीसाठी तरुणाचा पुढाकार

चिमुकले गिरवताहेत संविधानाचे धडे

‘शिवराय ते भीमराय’ असा ‘समता मार्च’ काही समविचारी संघटनांकडून ता. १८ ते २० मार्चदरम्यान आयोजिण्यात आला होता. “ह्या ‘मार्च’मध्ये तुम्हीही सहभागी व्हा,” असं सुभाष वारे सर आणि संदीप आखाडे यांनी आम्हाला – ‘छात्रभारती’ला – सुचवलं. आयोजकांची प्राथमिक बैठक झाल्यावर ‘समता मार्च’चा मुद्दा ‘छात्रभारती’च्या बैठकीत मांडण्यात आला.

शिवाजीमहाराज आणि शिवाजीमहाराजांचे किल्ले म्हणजे शिवरायांच्या पोवाड्यांत उल्लेख केल्याप्रमाणे, ‘भल्याभल्यांना घाम फोडणारे’ असे. शिवाय, ‘शिवराय ते भीमराय’ ह्या नावानं रायगडपासून ते महाडपर्यंत निघणाऱ्या या ‘समता मार्च’मध्ये भरपूर चालावं लागणार होतं. त्यामुळे किती जण सहभागी होतील हा प्रश्नच होता. तितक्यात शत्रूशी/गनिमाशी लढण्यासाठी सज्ज असलेल्या शिवरायांच्या मावळ्याच्या उत्साहात एकजण पुढं आला आणि म्हणाला : “ ‘समता मार्च’ला कुणी येवो न येवो…पण मी जाणारच!” या उत्साही तरुणाचं नाव प्रफुल्ल कांबळे. त्याचा उत्साह बघून इतरांनाही हुरूप आला व बघता बघता बारा मावळ्यांची फळी तयार झाली. आणि सुरू झाला आमचा प्रवास पुणे ते रायगड म्हणजेच शिवराय ते भीमराय असा.

– छाया काविरे (chhayakavire02@gmail.com)

त्या दिवशी जणू पावसानंही नैसर्गिक सौंदर्याचं ‘गाठोडं’ बांधून घेऊन आमच्याबरोबर रायगडावर येण्याचं ठरवलं असावं! कंडक्टरमामांनी ‘लाल परी’ला ‘स्टार्टर’ मारला तसं आमच्याबरोबरच्या बाबाचं (बाबा क्षीरसागर) डफावर थाप देत गीत सुरू झालं. रिमझिम बरसत पावसानंही त्याच्या गीताला दाद द्यायला सुरुवात केली. बसमध्ये प्रवाशांसोबत चांगलीच मैफिल रंगलेली असताना एका सहकारीनं – अर्थात् ‘लाल परी’नं दगा दिला. ती रुसून बसली.

भोर बस स्थानकावर आमच्या संपूर्ण अन्नपुरवठ्यासोबत लालपरी आम्हाला सोडून ड्रायव्हर-कंडक्टरमामासोबत दुरुस्तीला गेली. आता हा वेळ कसा घालवायचा? आमच्याकडे नामी शक्कल होतीच. आमच्या हाती आमचं ‘शस्त्र’ (डफ) होतं. मग काय, त्याच्या सोबतीनं आम्ही बसस्थानकावर उपस्थित असलेल्यांचं – महिला-पुरुष, वृद्ध-तरुण, विद्यार्थी अशा सर्वांचं प्रबोधन करायला सुरुवात केली… आणि, राजकारण्यांच्या मनात सध्या काय चाललंय, यावर बाबाचं स्वलिखित गीत डफावर थाप देत सुरू झालं…

गीताचे बोल होते :

“देश विकू या रे, चला देश विकू या!
खासगीकरण करू…मुकादम होऊ…
दिल्लीच्या संसदेत आपणच राहू…॥१॥

सरकारी शाळा आज बंद करू
लगी आपली शाळा उद्याच काढू…!॥२॥

गोरगरिबांच्या संसाराला मोडू
आपली घरं भरून त्यांची घरं फोडू… ॥३॥
देश विकू या रे, चला, देश विकू या!

पुढाऱ्यांच्या नीतिमत्तेतं वर्णन करणाऱ्या या गीतानं बस स्थानकातील लोकांचं लक्ष वेधून घेतलं. उपस्थित प्रवासी यावर चर्चा करू लागले. एक काकू येऊन म्हणाल्या : “स्वयंपाकाच्या गॅससिलिंडरचे दर वाढलेत, त्यावरपण प्रबोधन करा.” एक विद्यार्थी म्हणाला : “कॉलेजनं फी वाढवलीय, त्यावरपण बोला”… तर, एक काका म्हणाले : “पेट्रोल कसलं महाग झालंय, तुमच्या गाण्यांमध्ये तेपण येऊ द्या.” लोक जागरूक आहेत हे बघून आम्हाला आनंद झाला. आणि मनात आलं, ‘ये पब्लिक है, ये सब जानती है…ये पब्लिक है!’

तितक्यात पुढच्या प्रवासासाठी ‘लाल परी’ दुरुस्तीनंतर हजर झाली. आम्ही पटापट आपापल्या जागा पटकावल्या. प्रवास सुरू झाला. लाल परी…’दे धक्का’ चित्रपटातल्यासारखी टमटम…आणि ‘११ नंबरची बस’ अर्थात् पायी पायी प्रवास असा आमचा मुख्य ‘मार्च’आधीचा ‘मार्च’ सुरू झाला…या प्रवासात आम्ही ‘बे-भान’ झालो. म्हणजे असं की, रस्त्यात खड्डे की खड्ड्यात रस्ते हेच आम्हाला कळेनासं झालं. हा प्रवास बराच दगदगीचा होता… कधी एकदा रायगडाचा पायथा येतोय असं आम्हाला होऊन गेलं…तितक्यात कुणीतरी पचकलं : ‘अरे, पाचाड आलं…’ अर्ध्या झोपेत असलेले आमचे डोळे खाडकन् उघडले… आमचा आनंद गगनात मावेना… उठून बघतोय तर काय… परत तेच खड्डे…आणि तोच धुळीनं माखलेला रस्ता…! सगळेजण पुन्हा आपापल्या जागेवर बसू लागले. तितक्यात प्रियंकाच्या (प्रियंका ढगे) नाकावर डफ पडला. बोंबललं…प्रियंका शूर्पणखेसारखी लालबुंद झाली. सगळेजण गप्प झाले…संशयी नजरेनं एकमेकांकडे पाहू लागले…कारण, या प्रसंगातला ‘लक्ष्मण’ नेमका कोण हे काही रावणाला कळेना…! आणि, या अशा सुम्म शांततेतच कुणीतरी धाडस करून हळूच विचारलं : “लई लागलय का?”

एका टप्प्यानंतर आता पुढचा प्रवास टेम्पोचा. हा प्रवास सुरू झाला. काही वेळानं टेम्पो एका गावात काही कारणासाठी थांबला…आम्हाला वाटलं, अखेर आम्ही पाचाड गाठलं…आणि सर्वजण टेम्पोमधून उतरलो. थोड्याच अंतरावर बुद्धविहार होतं. आम्ही सगळेजण तिथं गेलो… फोटो काढू लागलो, तितक्यात एकजण म्हणाला…”अरे, वाघ्याचा अनिल (अनिल वाघे) कुठाय?” आयला, बघतोय तर काय, रायगडच्या वाघांमध्ये वाघ्याचा अनिल कोंबड्यागत मैदानावर फील्डिंग करतोय. पहिला प्रश्न पडला, याला खेळायला घेतलं कुणी!?

आपल्यालाही बॅटिंग मिळावी या हेतूनं मी क्रिकेट खेळणाऱ्या त्या तरुण मुलांच्या टीम-लीडरला हळूच जाऊन प्रेमानं विचारलं : “आम्हालापण खेळायला घेता का?” मग मोठ्या शूरवीर मावळ्यानं म्यानातून जशी तलवार उपसावी तशी त्यानं क्रिकेटची बॅट उचलून माझ्या हातात दिली. आणि, पहिलीच बॅटिंग मिळाली म्हणून मी खूश झाले! मैदानात बॅट घेऊन उतरले आणि मॅच सुरू झाली. खेळून झाल्यावर त्याला मी म्हणाले : “दादा, थँक यू बरं का…” आणि, दादाचा राग शिगेला पोहोचला. तो खवळला आणि म्हणाला : “गप फील्डिंग करा आता…” मी त्याला ‘दादा’ म्हटल्याची शिक्षा संपूर्ण टीमला मिळाली!

तितक्यात, टेम्पो आता निघतोय, असं आमिरनं (आमिर काझी) ओरडून सांगितलं आणि फील्डिंग करण्यापासून आमची सुटका झाली. आम्ही टेम्पोच्या दिशेनं पळालो. ‘लाल परी’, टेम्पो आणि ‘११ नंबरची बस’ यांच्या साह्यानं प्रवास करत अखेर आम्ही रायगडाच्या पायथ्याशी पोहोचलो.

‘संविधान प्रचारक’च्या कार्यकर्त्यांनी सर्वांची राहण्याची सोय तिथल्या एका लॉजवर केली होती. दहा तासांच्या प्रवासामुळे पेंगुळलेल्या–दमलेल्या अवस्थेत आम्ही लॉजवर पोहोचलो होतो. मात्र, प्रवासानं आम्ही शारीरिकदृष्ट्या शिणलेले असलो तरी आमचा उत्साह मावळलेला नव्हता. सगळे जण फ्रेश झालो…व पहाटे उठायचं आहे तर आता निवांत झोपू या, असा विचार मनात करत नाही तोच दिनेश (दिनेश पारिट) म्हणाला : “तारांगण बघू या का ?” मग सगळा शारीरिक थकवा विसरून आम्ही त्याला होकारार्थी मान डोलावली. आणि, लॉजच्या जवळच रस्त्यावर रात्रीच्या बारा वाजताच्या अंधारात आम्ही तारांगण बघण्यासाठी त्या सुनसान रस्त्यावर आडवे झालो! खुलं आकाश…मंद वारा…जंगली झाडांचा सुगंध…शुभ्र आणि तेजस्वी तारे… अशा प्रसन्न वातावरणात आमचं भान अगदी हरपून गेलं. ‘सकाळी लवकर उठायचंय म्हणून पंधरा मिनिटांत परत येऊ या,’ असं ठरवून गेलेलो आम्ही निसर्गाच्या त्या मनमोहक वातावरणात तब्बल तीन तास होतो! आमचे हे तीन तास कसे गेले याचा पत्ताही लागला नाही आम्हाला.

दिनेशनं खगोलशास्त्राचा विशेष कोर्स वगैरे केलेला नाही; पण त्याच्या छंदामुळे आम्हाला नवनवीन माहिती होत गेली. त्याच्याकडून सगळं जाणून घेण्यात आम्ही रमत तर गेलोच; शिवाय, खोडकर विद्यार्थ्यांप्रमाणे त्याला प्रश्न विचारून हैराणही केलं! पण तरीही तो आम्हाला समाधानकारक उत्तरं देत गेला.

मनात आलं, ‘हा निसर्ग, त्याचं सौंदर्य सदैव आपल्या अवतीभवती असतं; पण दैनंदिन धावपळीच्या जगण्यात कधी त्याच्या सौंदर्याकडे आपण डोळसपणे बघतच नाही.’ दिनेशमुळे पहिल्यांदाच या अथांग अवकाशाकडे मी कुतूहलानं बघत राहिले. यात किती किती गोष्टी दडलेल्या आहेत…आपण तर क्षुल्लक आहोत..तरी आपण माणसं कसला गर्व बाळगून जगत असतो…या अवकाशाकडे बघून तर जगातील सर्वात शक्तिशाली वाटणारा माणूसपण छोटा वाटू लागतो. एखाद्या वाळवंटातील वाळूच्या एका कणाप्रमाणे आपली पृथ्वी आहे. हे सारं अथांग आहे…

लेझर पॉइंटरच्या साह्यानं सूर्य आणि सूर्यमाला यांबद्दल माहिती देताना दिनेश म्हणाला : “ग्रहगोलांची कक्षा ठरलेली असते. ते त्यांच्या कक्षेतच भ्रमण करतात.” मी म्हणाले : “आयला…मग शनी मागं लागल्यामुळे…गुरूचा कोप झाल्यामुळे…राशी जुळत नसल्यामुळे इकडे पृथ्वीवर लग्नं मोडतात आणि तिकडे आकाशात तर हे ग्रह आपापल्याच कक्षेत वावरतात… त्यांच्या कक्षेच्या बाहेरही हे ग्रह जात नाहीत…तर मग कुणाचं लग्न मोडायला ते कसे जात असतील!”

ही तर फक्त सुरुवात होती. जसजसा वेळ जात होता तसतशी आकाशातील अनेक गूढ रहस्ये उलगडत होती. माणसांनी तयार केलेल्या तारकासमूहांच्या दंतकथा दिनेश आम्हाला सांगत होता, तर राज्यातील विद्यमान राजकीय परिस्थितीच्या पार्श्वभूमीवर, ‘ताऱ्यांमध्ये शिंदे गट कोणता?’, ‘ठाकरे गट कोणता?’, असं विभाजन हृदयमानव अशोक मिश्किलपणे करत होता. ‘द्वितारा संकल्पने’बद्दल सांगताना दिनेश म्हणाला, “काही ताऱ्यांभोवती दोन तारे परिभ्रमण करतात” त्यावर बाबा म्हणाला : “म्हणजे यांचीपण दोन दोन लफडी!” त्यावर सगळेच हसले.

एकजण हृदयला म्हणाला : “हृदया, तू माझा बेस्ट फ्रेंड आहेस ना…? मुलं प्रेमात तारा तोडून आणण्याची गोष्ट करतात…तू मैत्रीत तारा तोडून आणशील का?” त्यावर तो म्हणाला : “ती काय झाडावरची कैरी आहे का?” आणि परत आमचा हास्यकल्लोळ सुरू झाला.

आम्ही रस्त्यात झोपलेलो होतो, तेव्हा
लांबून येणाऱ्या गाड्या पाहून आम्हाला सावध करण्यासाठी आमचा मावळा पहारेकरी दशरथ ऊर्फ परांडे (दशरथ चाबुकस्वार) आम्ही ‘नियुक्त’ केला होता. गाडीचा हेडलाईट लांबून दिसला की तो ओरडून सांगायचा : “गाडी आली, बाजूला व्हा…” गाडी गेली की आम्ही परत रस्त्यावर ‘जैसे थे’ आडवे व्हायचो.

ओरायनसमूहातील ताऱ्यांची माहिती सांगताना सलग दिसणारे तीन तारे म्हणजे, एका बाजूला शिंदे गट, दुसऱ्या बाजूला ठाकरे गट आणि मध्ये असलेला तारा म्हणजे राष्ट्रवादी काँग्रेस असा आम्हाला भासू लागला.

तितक्यात तारे बघून वाघेच्या अनिलला प्रेयसी आठवली आणि तो गुणगुणू लागला…“आ ले चले तुम्हे तारों के शहर में…धरती पे ये दुनिया हमे प्यार न करने देगी…” सप्तर्षी तारकासमूहाबद्दल दिनेश माहिती देत होता. तितक्यात बाबा म्हणाला : “आयच्च्या गावात… कुमार सप्तर्षी इथेपण?” यावर आम्ही हसूनहसून लोळू लागलो अगदी!

या गडद अंधाऱ्या रात्री तारे बघण्याचा आनंद वेगळाच होता. आम्ही त्या रात्री वेगवेगळ्या तारकासमूहांची माहिती घेतली. तितक्यात सुमित (सुमित प्रतिभा संजय) ओरडला : “रात्रीचे ३ वाजलेत…पहाटे ५ वाजता रायगडाला जाण्यासाठी उठला नाहीत तर झोपेतच तुम्हाला आंघोळ घालतो!” म्हणून शेवटी ताऱ्यांमधला स्वर्गाचा दरवाजा (Way of heaven) बघून आम्ही रूमच्या दरवाज्याकडे निघालो…

पहाटे ५ वाजता रायगड चढायला सुरुवात झाली आणि साडेपाच वाजता रायगडाच्या मुख्य प्रवेशद्वारावर आमचा डफ गर्जना करू लागला. बाबाच्या पोवाड्यानं लोक मंत्रमुग्ध झाले. उपस्थित गिर्यारोहकांना व्हिडिओच्या स्वरूपात हा क्षण बंदिस्त करण्याचा मोह आवरला नाही. पहाट उजाडली आणि बुलंद असा दरवाजा उघडला. शिवरायांच्या घोषणांनी उपस्थित सर्वजण जयजयकार करू लागले. आणि, तितक्यात आमचं शस्त्र, आमची ढाल – अर्थात्, आमचा डफ – दरवाजावर जमा करून घेण्यात आला!

आमिर म्हणाला : “ज्या डफाच्या थापांनी विदेशात अण्णा भाऊ साठे यांच्या माध्यमातून शिवाजीमहाराजांच्या विचारांची डरकाळी फोडली गेली तोच आमचा डफ इथं जप्त करण्यात आला.” मात्र, तरी आम्ही हार मानली नाही…वेळप्रसंगी टाळ्यांनी, गिर्यारोहकांनी टाकून दिलेल्या पाण्याच्या बाटल्यांनी, शिवरायांच्या स्पर्शानं पावन झालेल्या दगडांनी आम्ही डफाच्या आवाजाचा कडकडाट निर्माण केला आणि मावळण्याच्या बेतात असलेला आम्हा सर्वांचा उत्साह परत नव्या जोमानं अंगात संचरू लागला. पाय शिवरायांच्या समाधीच्या दिशेनं लगबगीनं पडू लागले. एकेकाळी ज्या ठिकाणी महाराजांचा राज्याभिषेक नाकारला गेला होता, तरी न डगमगता भल्या खंबीरतेनं शिवरायांनी जातिवाद नाकारून अठरापगड जातींना सोबत घेऊन स्वराज्य निर्माण केलं, त्या शिवरायांचं राज्यभिषेकस्थळ पाहण्यासाठी आम्ही आतुर झालो होतो. ते स्थळ आम्ही डोळे भरून पाहिलं व डोळ्यांत साठवून घेतलं.

नंतर किल्ला आणि तिथलं निसर्गसौंदर्य बघून सगळेजण विखुरले. काही तासांनंतर घोषणा सुरू झाल्या आणि ‘समता मार्च’साठी सगळेजण पुन्हा एकवटले. रायगडावरून ‘मार्च’नं पुढं राजमाता जिजाऊसाहेबांच्या समाधीकडे कूच केलं. पुढं रायगड जिल्ह्यातील कोळसे, पाचाळ-बौद्धवाडी, नाते, तलोशी या गावांना भेट देत आम्ही महाडला पोहोचलो. या गावांमधून आमच्याशी सर्वसामान्य, कष्टकरी, शेतकरी, मजूर, आदिवासी लोक मोठ्या संख्येनं जोडले गेले आणि जल्लोषाला सुरुवात झाली. ‘मार्च’ आता महाडच्या क्रांतिस्तंभाकडे नाचत, फुगड्या खेळत, घोषणांच्या जयजयकारात निघाला. तिथं डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पुतळ्याला मानवंदना देऊन अखेर आम्ही ‘चवदार तळ्या’च्या काठी आलो.

याच तळ्याच्या काठी डॉ. बाबासाहेबांनी आजपासून सुमारे ९६ वर्षांपूर्वी दलितांना माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार मिळवून दिला. त्या वेळी सुमारे पाच हजार स्त्री-पुरुष चवदार तळ्याचं पाणी पिण्यासाठी आले होते. तळ्यावरून सर्वजण निघाल्यानंतर महाड गावात त्या वेळी एक अफवा उठली होती की, ‘तळ्यातील पाणी बाटवल्यानंतर आता जमलेला जमाव वीरेश्वराच्या मंदिरात जाऊन मंदिरही बाटवणार आहे.’ त्यामुळे उच्चजातीय हिंदूंचा एक घोळका हत्यारं, लाठ्या-काठ्या घेऊन सभेच्या ठिकाणी आला आणि त्या वेळी सभेनंतर गावाकडे जाण्यापूर्वी जेवण करत असणाऱ्या अस्पृश्यांना त्या घोळक्यानं मारहाण केली. गावातील सनातनी हिंदूंनी सत्याग्रहासाठी आलेल्या लोकांवर हिंसाचार केला; परंतु, अहिंसा हे तत्त्व मानणाऱ्या बाबासाहेबांनी ‘सनातनी हिंदूंविरुद्ध हिंसा करू नका’ असा आदेश अस्पृश्य सत्याग्रहींना दिला. त्यामुळे, हिंदूंकडून एवढी हिंसा होऊनही आणि अस्पृश्य सत्याग्रही हे प्रत्यक्षात स्थानिक लोकांपेक्षा जास्त संख्येनं असूनही काठीधारी अस्पृश्यांनी संयम बाळगला.

या प्रवासात सोबतीच्या माणसांना आणखीच समजून घेण्याची संधी मला मिळाली…आणि, विशेष कौतुक वाटून गेलं. प्रत्येक माणसाची एक स्वतंत्र कथा असते. संघर्ष असतो. त्या कथा, तो संघर्ष ऐकून जाणवलं की, आपण मानसिकरीत्या प्रचंड शक्तिशाली असलेल्या लोकांमध्ये वावरतोय…आणि याचा खूप अभिमान वाटला.

आईच्या मृत्यूनंतर स्वत: पुढाकार घेऊन वडिलांचं दुसरं लग्न लावून देणारा प्रफुल…नोकरी सांभाळून झोपडपट्टीतल्या मुलांना शिकवणारी अभिलाषा…शिक्षणाची आवड; पण आर्थिक परिस्थिती हलाखीची, म्हणून तब्बल १२ वर्षांच्या गॅपनंतर बारावीची परीक्षा देऊन उत्तीर्ण होणारा हृदयमानव अशोक…आईच्या संघर्षात तिची सोबतीण असलेली सोळावर्षीय साक्षी चव्हाण, कौटुंबिक जबाबदाऱ्या सांभाळणारा – शहरभर सायकल चालवत स्वत: जाहिराती करणारा – तेवीसवर्षीय बाबा… घरातील परिस्थिती बेताची असल्यामुळे वेटर म्हणून काम करत शिक्षण पूर्ण करणारा, आकाशनिरीक्षणाचा छंद जोपासणारा दिनेश…अतिशय प्रेमळ आणि मनमिळावू प्रियंका… या चळवळीच्या प्रवासात भेटणाऱ्या आणि दीर्घ काळ या प्रवासात टिकून राहिलेल्या प्रत्येक तरुणाची काही ना काही अशीच एकेक कथा आहे.

आयुष्य जगताना आपल्याला पडलेल्या अनुत्तरित प्रश्नांची उत्तरं मिळवण्याचं विचारपीठ म्हणजे ‘संघटना’ अस गृहीत धरून हे तरुण बऱ्याचदा संघटनेशी जोडले जातात; तर, अनेक तरुणी समानतेच्या शोधात संघटनेत सहभागी होतात. अनेक प्रश्नांची उत्तरं या सगळ्यांना इथं, म्हणजे संघटनेत, आल्यावर उमगतात…उकलतात.

एकंदरीत, हा प्रवास संपन्न-समृद्ध करणारा होता.

आशावादी ममताची निराशावादी आत्महत्या

-छाया काविरे (chhayakavire02@gmail.com)

एक ‘ममता’ आयुष्यात उभं राहणं म्हणजे हजारो मुलींसाठी ऊर्जा निर्माण होते. तिने आत्महत्या केल्याने हजारो मुलींच्या प्रेरणेचीही हत्या झाली आहे.अशी धडाधडीची कार्यकर्ती जाणं अत्यंत क्लेशदायक आहे. तीने हे पाऊल उचललं यात समाजाचही नुकसान झालं.

ती मूळची राहणारी निंबवली या आदिवासी पाड्यातील. हा दुर्गम भाग पालघर जिल्ह्यातील वाडा तालुक्यात येतो. राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक अशा विविध विषयांवर तिचा अभ्यास...ती पेशानं ‘पीपल्स अर्काइव्ह् ऑफ रूरल इंडिया’मध्ये (पारी) पत्रकार. श्रमजीवी व छात्रभारती या विद्यार्थी-संघटनेची धडाडीची कार्यकर्ती. सामाजिक जाण असलेली, अतिशय संवेदनशील अशी चोवीसवर्षीय ममता परेड! ममतानं रविवारी (ता. ११ डिसेंबर) गळफास लावून घेऊन आत्महत्या केली.

अत्यंत सामान्य कुटुंबातील ममताचा निंबवली ते पुणे हा संघर्षमय प्रवास ऐकताना प्रश्न पडायचा... आपण कोणत्या जगात जगतोय? मन संभ्रमित होऊन जायचं. ममताच्या एकामागोमाग एक अनेक आठवणी मनात तरळत आहेत. तिनं तिच्या लहानपणाचा सांगितलेला एक प्रसंग आठवतोय... ती आठ वर्षांची असताना तिच्या पोटात अचानक दुखू लागलं. यावर तिला दवाखान्यात न नेता तिची आई एका बुवा-बाबाकडे घेऊन गेली. त्या बाबाच्या कुटीमध्ये गेल्यावर तिला जमिनीवर झोपवण्यात आलं. बाबानं धातूचं कसल तरी एक अवजार लालबुंद होईपर्यंत तापवलं. ममताच्या आईनं ममताच्या डोळ्यांवर हात ठेवत डोळे झाकले, तिचा फ्रॉक वर सरकवला आणि बाबानं ते लालबुंद अवजार लहानग्या ममताच्या पोटावर टेकवलं... चर्रर्र् आवाज झाला. या अमानुष प्रकारानं ममताची पोटदुखी थांबली नाहीच; पण चटका दिल्यानं त्या जागेवर जखम मात्र झाली. तिसऱ्या दिवशी त्या ओल्या जखमेवर तिच्या अंगातला कॉटनचा फ्रॉक चिकटला आणि कडेवर बसलेल्या तिच्या लहान भावानं फ्रॉक अभावितपणे ओढला. जखमेतून रक्त वाहू लागलं. आई मजुरीच्या कामावर गेली होती. रडत रडत ती केविलवाण्या नजरेनं आईची वाट बघत बसली... ममता ही तिच्या पाड्यावरची सर्वात जास्त शिकलेली मुलगी.

मागील वर्षी पहिल्याच प्रयत्नात ती नेट परीक्षा उत्तीर्ण झाली. तिला गिटारवादनाची आणि ड्रायव्हिंगची आवड होती. एकीकडे हे छंद जोपासत दुसरीकडे यूपीएससी परीक्षेचाही अभ्यास तीचा सुरू होता. वसई महानगरपालिकेत जनसंपर्क अधिकारी म्हणून तीची निवड झाली होती. सोमवारी (ता. १२ डिसेंबर) तिच्या नव्या नोकरीचा पहिलाच दिवस असणार होता... पण कदाचित ममताला वेगळ्याच विचारांनी घेरलं होतं... कसल्या कुणास ठाऊक; पण रात्रभर ती विचारांच्या जाळ्यात गुरफटून गेली होती. वरकरणी सगळ्यांशी हसून-खेळून बोलणारी ममता पहाटे घराच्या पाठीमागील झाडाच्या फांदीवर गळफास घेऊन लटकलेली दिसेल अशी कुणाला कल्पना ही नहोती?

ममतानं शोधपत्रकारितेतून अनेक विषयांना न्याय देण्याचा प्रयत्न केला होता. पुण्यातील टेम्पोचालक, कवी, पहारेकरी आणि एक आई अशा वेगवेगळ्या भूमिका निभावणाऱ्या शुभांगी चव्हाण ह्यांच्यावर तिनं स्टोरी केली होती. तीन मुलांच्या शिक्षणासाठी त्यांचा संघर्ष सुरू होता. तीने लिहिलेल्या स्टोरीमुळे शुभांगी राष्ट्रीय स्तरावर लोकांपर्यंत पोहोचल्या. ममताच्या आत्महत्येविषयी त्यांना कळलं. त्या म्हणतात : “मी इतक्या वर्षांपासून राबत असतानाही माझ्या कुटुंबीयांपलीकडे माझी ओळख नव्हती. ममताताईच्या लेखणीमुळे मला समाजात मान-सन्मान मिळाला. माझ्या संघर्षमय जीवनाला प्रेरणा मिळाली. याच सुशिक्षित ममताताई निराश होऊन आज आत्महत्या करत असतील तर माझ्यासारख्या अडाणी बाईनं काय करावं?“ लोकांना धीर देणारी आशावादी ममता आतून निराशाग्रस्त होत चालली होती.

मुलगी म्हणून तिचा प्रवास, तिच्या जातीवरून तिच्याविषयी महाविद्यालयात, मित्र-मैत्रिणींमध्ये उपस्थित केले जाणारे प्रश्न... शिक्षणक्षेत्रात येणाऱ्या अडचणी... आदिवासींचा जमिनीसाठीचा लढा... समाजातील आजही सोसाव्या लागणाऱ्या कुप्रथा... अशा अनेक विषयांवर ती पुस्तक लिहीत होती. तिच्याबाबत घडलेल्या घटना त्यानिमित्तानं परत परत तिच्या डोळ्यांसमोर येत असत. होस्टेलमध्ये पहाटे चार वाजेपर्यंत आमच्या चर्चा रंगायच्या... एकमेकींच्या समाजातील कुप्रथा, घटना आम्ही एकमेकींना सांगायचो... एकमेकींपुढं आमची मन उलगडायचो... रस्त्यावर आंदोलनात सोबत लढणारी, कणखर वाटणारी ममता होस्टेलच्या रूममध्ये गप्पा मारताना कधी हळवी, संवेदनशील, तर कधी आक्रमकही वाटायची. पोटतिडकीनं बोलण्यातून, तर कधी आक्रमकपणे बोलण्यातून तिच्या भूतकाळातील केवळ कथाच नव्हे, तर तिच्या व्यथाही समजायच्या. तिच्या आजवरच्या जीवनसंघर्षाच्या पुस्तकाचा शेवट ती एका मोठ्या पदावर गेली की होणार होता... पण, ममता, आपलं जसं ठरल्याप्रमाणे तू त्या पुस्तकाचा शेवट केला नाहीस!

ती मला म्हणायची : ‘‘छाया, मला तुझ्या शैक्षणिक कामात तुला मदत करायची आहे. आपल्याला ही कामं पुढं न्यायची आहेत. आपल्यापैकी कुणीतरी शासकीय पदावर असलं तर भविष्यात आपले अडथळे कमी होतील. मी मोठ्या पदावर गेले की आपण वंचित, बहुजन, आदिवासी अशा सर्व गरजू मुलांसाठी वेगानं काम सुरू करू.’’ पण ममता, तू तर या लढ्यात मला एकटीच सोडून गेलीस गं... खोटं वागणाऱ्या, वेगवेगळे मुखवटे घेऊन वागणाऱ्या आजूबाजूच्या लोकांचा तुला प्रचंड त्रास व्हायचा. भाषणांमधून, पुस्तकांमधून तत्त्वज्ञान शिकवणारे लोक खऱ्या जीवनात जेव्हा जेव्हा राक्षसासारखे वागायचे, मुखवटे घालून समोर यायचे तेव्हा तेव्हा, आपल्याला किती खोट्या जगात जगावं लागतंय, याची जाणीव व्हायची आणि पदरी निराशा यायची. आयुष्य संपवून टाकण्याचं हे टोकाचं पाऊल तू अशाच नैराश्यातून उचललंस का, ममता? कोण देईल आता या प्रश्नाचं उत्तर? पण, तुझ्या या निर्णयाबद्दल मी तुला जबाबदार ठरवणार नाही. कारण, तुला समजून घ्यायला आम्हीच कमी पडलो, आजूबाजूचा समाजच कमी पडला आणि हे पाऊल तुला नाइलाजास्तव उचलावं लागलं. हा दांभिक, ढोंगी समाज तुझ्यासारख्या संवेदनशील मुलीला त्रास देत गेला. तुझ्यासारख्या अजून किती मुली अशा बळी जाणार आहेत?

पण, ममता... मला खूप भीती वाटतेय गं... माझ्या भयशंकित मनाला प्रश्न पडलाय : तुझ्या या अगतिक कृत्यामुळे आपल्या आदिवासी भागातील भगिनींना त्यांचे पालक शिक्षणासाठी आता मोठ्या शहरात निश्चिंतपणे पाठवतील का?

प्रश्नांचे मोहोळ उठविणारी ‘ती’ची होरपळ

राज्यात बलात्कार आणि खुनाच्या घटना वाढत आहेत. या घटना घडल्यानंतर त्यावर चर्चा होते. पण ते घडण्याआधीही स्त्रीची होरपळ सतत सुरू असते. समाज म्हणून आपण मुळापासून यावर काही उपाय शोधणार की नाही?
…………………………………………………..

– छाया काविरे
(chhayakavire02@gmail.com)

परवा रात्री गावाहून फोन आला : 'गावाकडच्या एका मावशीवर सामूहिक बलात्कार झाला असून, त्यानंतर तिचा खून केला गेला आहे.' सुन्न होण्याचाही अवसर मिळू न देणारी ही घटना. फोनवरची माहिती मी जसजशी ऐकत गेले, तसतसं मन अस्वस्थ होत गेलं. तिचं लग्न ठरलं तेव्हा मी इयत्ता चौथीत असेन. तिला लग्न करायचं नव्हतं; पण योग्य वयात लग्न झालं नाही तर अनेक महिलांप्रमाणे तिच्यावरही ‘चारित्र्य’ नावाचं लेबल समाजाकडून लावलं जाणार म्हणून घरच्यांनी – तिची इच्छा नसताना – तिचं लग्न ठरवलं. लहानपणी तिच्या लग्नाचे फोटो बघताना मी तिला नेहमी एक प्रश्न विचारत असे : ‘तू इतकी उदास का होतीस तुझ्या लग्नात? तुला तर नवीन कपडे, बटणवाला फोन आणि अजून एक घर मिळणार होतं ना?” तेव्हा ती वस्तीतल्या इतर महिलांप्रमाणेच मला म्हणायची : “तुझं लग्न झालं की तुला कळेल.”
तिचा नवरा दारू पिऊन तिला रोज मारहाण करायचा. पहिल्या दोन्ही मुली झाल्यामुळे सासरच्यांकडून तिला जाच सुरू झाला. त्रासाला वैतागून ती माहेरी राहायला आली. तेथील बायका तिला विचारत असत : “तू सासरी का जात नाहीस?” ‘नवऱ्याला सोडून राहते म्हणून आपल्यासाठी ती उपभोगाचं साधन आहे,’ असा समज करून घेऊन तिच्याकडं वाईट नजरेनं पाहणारी पुरुष जमातही आसपास होतीच. वयोवृद्ध महिला तिला सांगत : “माणूसनि जात अशीच रास.” (पुरुषाची जात ही अशीच असते).
“दोन पोरींचा सांभाळ तू एकटी कशी काय करणार?’ ‘तू नवऱ्यासोबत राहत नाहीस…मग तुझ्या पोरींशी पुढं लग्न कोण करणार ? असे प्रश्न तिला विचारले जात. वैतागून ती सासरी परतली; पण तिथे सगळी परिस्थिती आधीसारखी होती. काही महिन्यांनी ती माहेरी परतली तेव्हा तिच्या गर्भात तिसरं बाळ आकार घेत होतं. पण नवऱ्यानं तिला मारहाण सुरू ठेवली होती. काळा-निळा पडलेला तिचा देह तिला झालेल्या मारहाणीच्या जुलमी रात्रींची कहाणी सांगत होता… तिन्ही पोरांना शिक्षण देता यावं म्हणून ती गल्लीतल्या बायकांबरोबर प्लॅस्टिकच्या पिशव्या वेचायला जायला लागली. गावातले गल्ली-बोळ, दवाखाना, स्मशानभूमी अशा परिसरातून ती पिशव्या गोळा करायची व तीन ते पाच रुपये किलो या दरानं पिशव्या विकायची आणि येणाऱ्या तुटपुंज्या पैशातून उदरनिर्वाह भागवायची. दोन वर्षांपूर्वी तिच्या भावाचं लग्न ठरलं. विवाहित बहीण माहेरी राहत असेल तर अशा घरात मुलगी द्यायला आपल्या समाजात मुलीचे आई-वडील कचरतात. भावाच्या लग्नात आपल्यामुळे अडथळा येत आहे हे ओळखून तिनं दुसरीकडं स्वतःचं एक छोटंसं घर उभारलं आणि तिचे वडील व तीन लेकरं यांच्यासह ती घरात राहू लागली.
सोमवारी नेहमीप्रमाणे मुलांना शाळेत पाठवून ती खांद्यावर पोतं टाकून पिशव्या वेचायच्या कामावर निघाली. मात्र, आज कामावर गेलेली आपली आई परत येणार नाही, याची पोरांना काय कल्पना? एरवी दुपारी काम आटोपून येणारी आई संध्याकाळचे सहा वाजून गेले तरीही घरी पोहोचलीच नाही, म्हणून पोरं रडू लागली. नातेवाइकांनी शोध घेण्याचा प्रयत्न केला. गावाच्या वेशीवर असलेल्या पाण्याच्या पाटाजवळ एका महिलेचा मृतदेह आढळून आला असल्याचं कळलं. तो मृतदेह निर्वस्त्र अवस्थेत काटेरी झाडा-झुडपांमध्ये असल्याचंही समजलं. विजेच्या प्रवाहाच्या धक्क्यामुळे – करंटमुळे – तिच्या देहावर फोड आले होते. मृतदेहाची ओळख पटली… ती महिला म्हणजे माझी मावशी होती!
आमच्या सातपुड्याच्या भागात पुण्यातल्यासारखे कुणी ‘बाबा आढाव’ नाहीत आणि कागद-कचरा वेचणाऱ्या महिलांच्या हक्कांसाठी लढणारी त्यांची ‘कागद-काच-पत्रा’सारखी कोणती संघटनाही नाही. तेव्हा, माहीत नाही, मावशीला खरंच न्याय मिळेल की नाही ते… की या महाराष्ट्रात आजवर घडून गेलेल्या बलात्काराच्या असंख्य घटनांचा आणि त्यातूनही तड न लागलेल्या किती तरी घटनांचाच एक भाग बनून जाईल मावशीबाबतचीही घटना? माहीत नाही…

तीला न्याय मिळेल?
मावशी, तुझा खून करणारे तर तुझे गुन्हेगार आहेतच; पण बदनामीच्या भीतीचं कारण पुढं करून हे प्रकरण दाबणारे-दडपणारेही तितकेच दोषी आहेत. मी तुझ्यासाठी कुठपर्यंत लढू शकेन मला माहीत नाही…पण माझ्याच्यानं होऊ शकणारे सगळे प्रयत्न मी करत राहीन… लहानपणी आई घरी नसतानाची गोष्ट. सायकलच्या चेनमध्ये माझं बोट अडकून ते रक्तबंबाळ झालं होतं. बोटातून वाहणारं रक्त थांबावं म्हणून माझ्या बोटावर तू रॉकेल ओतून रक्त थांबवलं होतंस…व रडणाऱ्या मला शांत केलं होतंस. ही प्रेमळ आठवण माझ्या मनात वाहतच राहील…सतत. आणि, ही वाहती आठवण थांबवण्याचा प्रयत्न करणार नाही मी. ती आठवण वाहतीच राहायला हवीय मला…!

# # # # ## # #

फक्त १३.७ टक्के प्रकरणांतच
बलात्काराच्या आरोपींना शिक्षा
भारतात एका दिवसात बलात्काराची सरासरी ८७ प्रकरणं नोंदवली जातात. हा आकडा म्हणजे पोलीस-ठाण्यात ज्यांची नोंद झालेली असते अशाच केवळ घटना आहेत. मात्र, याशिवाय ग्रामीण भागात आदिवासी/बहुजन समाजातल्या महिलांवर होणाऱ्या अत्याचारांची किती तरी प्रकरणं पोलीस-ठाण्यापर्यंत जातच नाहीत! कारण काय? तर ‘बदनामी होईल’ ही संबंधित मुली-महिलांना, त्यांच्या नातलगांना वाटणारी भीती.
‘नॅशनल क्राइम रेकाॅर्ड्स ब्यूरो’च्या अहवालानुसार,

बलात्कार करून महिलांना मारून टाकण्याचं प्रमाण महाराष्ट्रात सर्वात जास्त.
महिलांविषयीच्या महाराष्ट्रातील गुन्ह्यांपैकी ९४ टक्के खटले प्रलंबित.
महाराष्ट्रात २०२१ मध्ये २४९६ बलात्काराच्या गुन्ह्यांत १३.७ टक्के प्रकरणांमध्येच आरोपींना शिक्षा.
राज्यात रोज सहाहून जास्त महिलांवर बलात्कार.

अत्याचाराच्या रोज १०८ घटना
एनसीआरबीच्या अहवालानुसार, सन २०२१मध्ये महाराष्ट्रात महिलांच्या विरोधात दररोज १०८ गुन्हे घडले. या गुन्ह्यांची पोलीस-ठाण्यात नोंद झाली. राज्यात एकूण गुन्ह्यांत महिलांवरील गुन्ह्यांचं प्रमाण ६६ टक्के आहे. आरोपपत्र दाखल केलं जाण्याचं प्रमाण ८२ टक्के आहे. २०२१मध्ये भादंविच्या विविध कलमांतर्गत राज्यात महिलांविरुद्ध एकूण ३९ हजार ५२६ गुन्हे नोंदवण्यात आले. सन २०१८मध्ये ३५ हजार ४९७, २०१९मध्ये ३७ हजार १४४ आणि सन २०२० मध्ये ३१ हजार ९५४ प्रकरणं नोंदवण्यात आली.

आमचीही ‘भारत जोडो यात्रा’!

-छाया काविरे (chhayakavire02@gmail.com)
————————————-

रस्त्याच्या दुतर्फा फुललेली गर्दी…. शेतकरी-कामगारांच्या आसुसलेल्या नजरा…चिमुकल्यांच्या डोळ्यात भविष्याची स्वप्नं…. आणि महिलांच्या मनी सुरक्षिततेची, आपलेपणाची भावना…अशा सगळ्या भारलेल्या वातावरणात राहुल गांधी यांची `भारत जोडो यात्रा` चार राज्यांतून प्रवास करून सात नोव्हेंबर रोजी महाराष्ट्रात दाखल झाली. अवघ्या देशाला एकात्मतेच्या भावनेनं जोडायला निघालेल्या या यात्रेत एक दिवस का होईना सहभागी व्हायचं असं ठरवलं. राहुल गांधींसोबत आपल्यालाही `भारत जोडो` ह्या ऐतिहासिक ठरू पाहणाऱ्या यात्रेचा भाग होता येणार ह्याचा एक वेगळाच आनंद मनात होता… हिंगोली इथं या यात्रेत सहभागी व्हावं असं आम्ही चार मित्र-मैत्रिणींनी ठरवलं आणि त्यादृष्टीनं नियोजन केलं. जळगाव, उस्मानाबाद, बीड आणि सोलापूर… वेगवेगळ्या जिल्ह्यांमधील आम्ही चौघं शिक्षण आणि रोजगारासाठी पुण्यात काही वर्षांपासून राहायला आहोत. …तर, अशी ही आम्ही चार पाखरं पुण्याहून निघालो हिंगोलीच्या दिशेनं…

बस पकडण्यासाठी मी कशीबशी संगमवाडीच्या बसस्थानकावर पोहोचले. हिंगोलीला जाणारी शेवटचीच बस स्थानकात सज्ज होती. आम्हा चौघांच्या चमूतले तीनजण अद्याप यायचे होते म्हणून मी बस थांबवून ठेवली होती. तिघंही पुण्याच्या ट्रॅफिकला कसा तरी वळसा घालत स्थानकावर पोहोचले आणि सुरू झाला आमचा `भारत जोडो`साठीचा अविस्मरणीय प्रवास! ‘ये दुनिया 2012 में खतम होनेवाली है’ हे वाक्य लहानपणी कधीतरी मैत्रीण क्रांतीच्या कानावर पडलं होतं. या वाक्याचा तिच्या बालमनावर त्या वेळी कसा परिणाम झाला होता ते ती सांगत होती. ते ऐकत असतानाच, एखाद्या झुलत्या मनोऱ्यावर असल्यासारखा फील बसमध्ये येत होता आणि नुकतीच होऊन गेलेली गुजरातमधल्या मोरबी पुलाची दुर्घटना आठवत होती. रात्रीची वेळ…धडकी भरवणारे रस्ते आणि ‘बिन पैंदे का लोटा’ सारखी प्रवाशांना बसमध्ये घरंगळत ठेवणारी `फटाका ट्रॅव्हल्स`!

अशा स्थितीतच एकदाचा कसा तरी डोळा लागला आणि थोड्याच वेळात, आपण कुठं तरी जोरात फेकले जातोय की काय, अस वाटलं…पण, `आपण स्वप्नात आहोत,` असं मी स्वतःलाच सांगणार, त्याआधीच एक मुलगी जोरात किंचाळली. आणि, लक्षात आलं की हे स्वप्न नसून वास्तव आहे! बसचा तोल एका बाजूला गेल्यामुळे आपण फेकले जात आहोत हे प्रत्ययाला आलं. आता मीही घाबरून ओरडेन की काय असं मला वाटत असतानाच बस स्थिरस्थावर झाली. छातीचा ठोका मात्र चुकला.

पुढं बस एका ढाब्यावर थांबली. भुकेनं पोटात कावकाव करून एव्हाना निपचित पडलेल्या कावळ्यांना जागं करण्यासाठी आम्ही बसमधून उतरलो. जेवलो. आणि, परत येऊन बसमध्ये बसलो. पोटोबा झाल्यामुळे आता गप्पांचा मूड नव्हता. मग झोपी गेलो. दिवस उजाडला, सकाळ झाली… आणि बघतोय तर काय, नवलच! लग्नाआधीच आमचे हात पिवळे झालेले आढळले!
हे कधी झालं? कस झालं? कुणामुळे झालं? हे होण्याला कोण जबाबदार….किती तरी प्रश्न क्षणार्धात पडले. प्रश्न पडले की मग उत्तरं शोधणं आलंच. या सर्व प्रश्नांची उत्तरं शोधायला लागलो आणि लक्षात आलं की, ही तर रात्री ढाब्यावर जेवलेल्या पनीरची किमया! पनीरमधल्या `जादा` हळदीनं आम्हाला हा अनोखा अनुभव दिला होता!

`ट्रॅव्हल्स`चा प्रवास संपला एकदाचा. आम्ही हिंगोलीला उतरलो. आता कळमनुरी या गावाच्या दिशेनं कूच करायचं होतं. अडनिड्या गावी पोहोचवण्यासाठी `लाल परी`सारखं दुसरं प्रभावी साधन कोणतं? झालो मग आम्ही लाल परीचे सवारी! तिकीट काढण्यासाठी दहा रुपयांचा डॉलर कंडक्टरच्या समोर धरला…`दहा रुपयांचा डॉलर हिंगोली, नांदेड ह्या भागात चालत नाही,` असं तो वदता झाला! आम्ही आश्चर्यचकित.
इकडची मराठवाड्यातली `आरबीआय` वेगळी आहे की काय, असा गमतीदार प्रश्न मनात येत नाही तोच, पुढच्याच क्षणी समजलं की, दहा रुपयांचा डॉलर चालत नाही, ही कुणी तरी पसरवलेली अफवा आहे…कंडक्टरही आमची गंमतच करत होता.

कळमनुरीत उतरलो. तिथल्या `केम्ब्रिज स्कूल`मध्ये आम्ही फ्रेश झालो. पोटातले कावळे आपलं अस्तित्व पुन्हा एकदा दाखवून देऊ लागले. मग काय, नाश्ता करायला जाण्यासाठी रस्त्यावर येऊन थांबलो. एकही रिक्षा थांबायला तयार नव्हती. भूक तर खूपच लागली होती. शेवटी कावऱ्याबावऱ्या झालेल्या आम्हा चौघांना बघून एक टेम्पो थांबला. पिवळ्या रंगाचा. आम्ही त्यात बसलो. असा अनोखा प्रसंग आणि सेल्फी काढायचा नाही म्हणजे काय? सेल्फी काढण्याचा सोहळा पार पडला. सेल्फी काढताना आम्हा चौघांचे डोळे चांगलेच चमकत होते. आनंदानं. कारण, टेम्पोचालक आमच्याकडून पैसे घेणार नव्हता!

आमची थांबायची सोय ज्या शाळेत केलेली होती त्या शाळेत आम्ही परत आलो आणि डॉ. कल्याणराव पतंगे यांच्याकडून समजलं की यात्रेचं वेळापत्रक बदललंय. ज्येष्ठ भाषातज्ज्ञ डॉ. गणेश देवी आणि ज्येष्ठ पत्रकार, काँग्रेसचे खासदार कुमार केतकर यांच्याशी होणारी भेट नियोजनाअभावी चुकली. हळहळ वाटली. मात्र, काहीही झालं तरी आपण `भारत जोडो यात्रे`त सहभागी व्हायचंच असा आमचा निर्धार असल्यामुळं आमच्यासाठी नवंच गाव असणाऱ्या कळमनुरीतल्या रस्त्यांची आणि पुढील प्रवासाची काहीही कल्पना नसताना आम्ही कळमनुरीतून बाहेर पडून उंबरा फाटा-चोरांबा-वारंगा फाटा या वाटेनं निघालो. या वाटेवर एसटीच्या गाड्यांचं प्रमाण कमी, त्यात आम्ही कळमनुरीत नवीन म्हणून ‘घे सातशे न् भर पॅसेंजर’ अशा प्रसंगाला आम्हाला सामोरं जावं लागलं. ‘दे धक्का’ चित्रपटातल्या टमटमसारखे धक्के देत-घेत आमचा प्रवास सुरू होता. ह्या भागात आलू बोंडा हा खाद्यप्रकार खायला मिळाला. पुण्या-मुंबईकडं मिळणाऱ्या बटाटेवड्यासारखाच हा प्रकार; पण मराठवाड्याच्या काही भागांत आणि विदर्भात त्याला म्हणतात आलू बोंडा!

उंबरा फाटा ते सिंदगी या गावाच्या प्रवासात अकल्पितपणे भेटलेल्या तीनपैकी एका काकूंनी आम्हाला चहा प्यायला त्यांच्या घरी निमंत्रित केलं. पुण्या-मुंबईत कामानिमित्त कधी एखाद्या बड्या घरी जाणं झालं तर विचारलं जातं, `पाणी देऊ का?` पुण्या-मुंबईत हे असं काही अगदी सरसकट सगळीकडं घडत नसलं तरी मनानं या दोन घटनांची तुलना केलीच. असो. प्रवासात काकूंशी झालेल्या संवादातून काँग्रेसचा तेव्हाच्या सत्ताकाळाचे आणि भारतीय जनता पक्षाच्या सध्याच्या सत्ताकाळाचे सर्वसामान्य लोकांच्या दैनंदिन जीवनावर झालेले चांगले-वाईट परिणाम यानिमित्तानं जाणून घेता आले. त्या तिघी एका नातेवाइकाच्या मुलाच्या अंत्यविधीहून आपल्या गावी परतत होत्या. उच्च शिक्षण घेऊनही रोजगार नसल्यामुळे त्या मुलानं गळफास घेऊन आत्महत्या केली होती. गॅस-सिलिंडरच्या आणि कडधान्यांच्या वाढत्या भावाबद्दल काकू पोटतिडकीनं बोलत होत्या. म्हणाल्या : “जीवन जगायला लागणाऱ्या सगळ्या वस्तूची किमती सरकारने वाढून ठेवली पण हामच्या शेतमजुरांच्या मजुरीमदी वाढ होत नाय. गावात पोटापाण्याचा दुसरं मार्गच नसल्यानं मजुरीच हामच्यासाठी मार्ग उरतो. कोपन मदी भेटणाऱ्या तांदूळ अन दाळीची पण quality पण चांगली नसते.” तितक्यात शेजारच्या दुसऱ्या काकू बोलत्या झाल्या अन् म्हणाल्या : “आमची पोरगी 12 वीला 92 टक्के घेतली मॅडम. 80 टक्केच्यावर मार्क भेटले त्या गरीबाच्या लेकरायला बार्टी ची schollership भेटते. माझी पोरगी आता डिग्रीच्या दुसऱ्या वर्षी गेली तरीबी तिला schollership भेटली नाय.” अंगणवाडीच्या सेविका असलेल्या तिसऱ्या काकू म्हणाल्या : “पोराचं स्वाधार योजनेत नंबर लागलय पण त्या स्वाधारच पोराला कसलाबी आधार नाय. पुण्याला कतीबी ऍडजस्ट केलं तरीबी कमीतकमी पाच हजार रुपये महिन्याला जातात. पाच हजार हामच्या शेतमजुरांच्या महिन्याचं कमाई असते. ह्याच्यात पॉट भराव की पोराच्या शिक्षणाला पैसे द्याव?”

अखेर, आम्ही चोरांबा फाट्यावर पोहोचलो. संध्याकाळी साडेसात वाजता राहुल गांधींची इथं सभा होणार, अशी माहिती होती. रिक्षाचालकानं यात्रेच्या एक किलोमीटर अलीकडं सोडलं. सभेला वेळेत पोहोचता यावं म्हणून वेळ न घालवता आमचं `पायदळ` सभेच्या दिशेनं चालू लागलं. जणू काही आम्ही विठ्ठलाच्या वारीचा भाग होण्यासाठीच निघालो आहोत, अशी भावना आमच्या मनात होती. शंभर मीटर चालून होत नाही तोच माझी चप्पल तुटली… बोंबला! चप्पल तशीच घासत मी चालत राहिले. पुढं वाटेत काँग्रेसच्या एका कार्यकर्त्याशी संवाद झाला आणि तोंडून आमदार कपिल पाटील यांचं नाव निघालं. मग त्या कार्यकर्त्यानं आमच्यासाठी पटकन् गाडीची सोय केली. गर्दीच्या अलीकडं गाडी थांबवून आम्ही उतरलो. सभेच्या स्थळी पोहोचलो. आणि बघतोय तर काय, सभा वेळेच्या एक तास आधीच आटोपली होती! कार्यकर्ते मुक्कामाच्या ठिकाणी जायला निघाले होते. आम्ही काँग्रेसचे कार्यकर्ते नाही, त्यात आमच्याकडे पासही नव्हता, त्यामुळं आमची सोय तिथं होणार नव्हतीच. आम्ही गंडलो! आमचं नियोजनच गंडलं! तोंड पाडून शेजारून जाणाऱ्या कार्यकर्त्यांच्या गाड्यांची धूळ अंगावर घेत व कार्यकर्त्यांनी खाल्लेल्या केळ्यांची सालपटं, पाण्याचे प्लॅस्टिकचे ग्लास तुडवत आम्ही परतीच्या वाटेला लागलो. आता सभोवती चांगलंच काळोखून आलं होतं. मग पुन्हा तेच…एकही रिक्षा थांबत नव्हती. शेवटी, आम्ही पोलिसांची व्हॅन थांबवली. त्यांना म्हणालो : “आम्हाला प्रकाशापर्यंत सोडता का; जेणेकरून आम्ही समोरून येणाऱ्या गाड्यांना दिसू शकू आणि आम्हाला स्टेशनला जायला गाडी मिळेल.” त्यांनी आम्हाला त्यांच्या व्हॅनमध्ये घेतलं आणि एक रिक्षा थांबवून आमची स्टेशनपर्यंत जायची सोय करून दिली.

आणि, परत सुरू झाला संवाद रिक्षाचालकाशी आणि रिक्षात बसलेल्या काकूंशी! आमच्यातल्या एकीनं त्या तरुण रिक्षाचालकाला विचारलं : “काका, “तुम्ही नाही गेलात का `भारत जोडो यात्रे`त?” तिच्या ‘काका’ या शब्दानं रिक्षाचालक दुखावला गेला. एका हातात रिक्षाचं हँडल धरत आणि दुसऱ्या हाताची करंगळी नकारार्थी हलवत तो म्हणाला : “काका नाही! काका बोललात तर मी काकू म्हनिल.. जमल का तुमाले?” त्याचं ते आत्मीयतेचं बोलणं ऐकून आम्हाला हसू आवरलं नाही. नंतर त्यांचं उत्तर आलं : “राहुलला काय बायको ना पोरबाळ तस आपल्याला जमते का बाबा… अस सगळं सोडून जायाला. तेयला भेटायला कोणाला बर नाही वाटणार ? पण, आपल्याले कोण जाऊन देईल? हे राजकारणी लोकायच समद खोट राहयत ना. ‘पुडे राजवाडा अन माघे भिकारवाडा’ यात्रा इकडून जाणार म्हणून नगरपालिकेवाले रोडवरचे खड्डे रातीतून भुजले. बॅनर लावले. पण, जस जस यात्रा पुडे गेली तस तस रोडवरचे खड्डे परत दिसू लागले. गांधी माघ सोडून गेलेल्या रोडवरचे झेंडे पोस्टर काढायचं काम लगेच सुरू होते.”

जसे आम्ही चार जण मूळचे जळगाव, उस्मानाबाद, बीड आणि सोलापूरचे; पण निघालो होतो पुण्याहून…तसे इतरही आमचे बरेच साथी कुणी नगरचे, कुणी नाशिकचे, कुणी वाशिमचे, कुणी बीडचे त्या त्या ठिकाणाहून भारत जोडायला हिंगोली-कळमनुरीत जमले होते. काही जण खुद्द नांदेड-हिंगोलीचेही होते…अनेकांच्या भेटी-गाठी झाल्या… गप्पा झाल्या. आता एवढ्या लांबून पुण्यासारख्या ठिकाणाहून इथं येऊनही आम्हा चारजणांना राहुल गांधींची सभा अनुभवायला मिळालीच नाही, ह्याची खंत आमच्या मनात जरूर होती…पण सभेशिवायही इतर बरंच काही अनुभवायला, निरखायला मिळालं तेही काही कमी नव्हतं.

आदल्या रात्री ढाब्यावर पनीरच्या हळदीनं अचानकच पिवळे झालेले आमचे हात…ऊस वाहून नेणाऱ्या टेम्पोत बसून केलेला प्रवास…त्या अनोख्या प्रवासाची आठवण छायाचित्रबद्ध करून ठेवणारा सेल्फी…आमच्यासाठी सर्वस्वी नवा असलेला मराठवाड्यातील भाषेचा आगळावेगळा, स्थानिक भाषेची स्वतंत्र ओळख टिकवून ठेवणारा हेल…दहा रुपयांच्या डॉलरबद्दल तिथल्या लोकांमध्ये असलेला गैरसमज…प्रवासातल्या तीन काकूंशी झालेला हृद्य संवाद, त्यांचे समजून घेता आलेले विचार…तरुण रिक्षाचालक `काका`शी झालेला नर्मविनोद, आमच्यासाठी नव्या असलेल्या त्या मुलखातला डोळे भरून पाहिलेला सगळा परिसर… आम्हाला उजेडापर्यंत आणून सोडणारी पोलिसांची व्हॅन…असा आठवणींचा एक कोलाजच परतीच्या वाटेवर असताना मनात तयार झाला…

या `यात्रे`ची आमच्यापुरती सांगता झाली होती…पण सर्वसामान्य माणसाच्या भावनांचे उभे-आडवे ताणेबाणे समजून घेत देशाच्या एकतेचं वस्त्र विणत राहुल गांधी देशाच्या इतर भागांत यात्रा सुरूच ठेवणार आहेत. `यात्रे`ला मनोमन शुभेच्छा देत आम्ही पुण्याच्या दिशेनं रवाना झालो…
मनात आलं :

हिंगोली-कळमनुरीची झाली यात्रा,
संपली वारी…..!
राहुल नावाचा विठ्ठल जर परत आला
तर, सांगाल का, तुमच्या दारी?

बलात्कार

ती

परवा रात्री गावाहून फोन आला : ‘गावाकडच्या एका मावशीवर सामूहिक बलात्कार झाला असून, त्यानंतर तिचा खून करण्यात आला आहे.’ सुन्न होण्याचाही अवसर मिळू न देणारी ही घटना.
तरी, फोनवरची माहिती मी जसजशी ऐकत गेले, तसतसं मन फार अस्वस्थ होत गेलं.

तिचं लग्न ठरलं तेव्हा मी इयत्ता चौथीत असेन. तिला लग्न करायचं नव्हतं; पण योग्य वयात लग्न झालं नाही तर अनेक महिलांप्रमाणे तिच्यावरही ‘चारित्र्य’ नावाचं लेबल समाजाकडून लावलं जाणार म्हणून घरच्यांनी – तिची इच्छा नसताना – तिचं लग्न ठरवलं. लहानपणी तिच्या लग्नाचे फोटो बघताना मी तिला नेहमी एक प्रश्न विचारत असे : ‘तू इतकी उदास का होतीस तुझ्या लग्नात? तुला तर नवीन कपडे, बटणवाला फोन आणि अजून एक घर मिळणार होतं ना?” तेव्हा ती वस्तीतल्या इतर महिलांप्रमाणेच मला म्हणायची : “तुझं लग्न झालं की तुला कळेल.”

तिचा नवरा व्यसनाधीन होता. दारू पिऊन तो तिला रोज मारहाण करायचा. त्यातच हिला पहिल्या दोन्ही मुलीच झाल्यामुळे सासरच्यांकडून तिला जाच सुरू झाला. ह्या सर्व त्रासाला वैतागून ती माहेरी चोपड्याला राहायला आली. आमच्या मांग- महार-चांभारवाड्यातल्या बायका तिला विचारत असत : “तू सासरी का जात नाहीस?” ‘नवऱ्याला सोडून राहते म्हणून आपल्यासाठी ती उपभोगाचं साधन आहे,’ असा समज करून घेऊन त्या दृष्टिकोनातून तिच्याकडं वाईट नजरेनं पाहणारी पुरुषजमातही आसपास होतीच. वयोवृद्ध महिला तिला सांगत : “माणूसनि जात अशीच रास.” (पुरुषाची जात ही अशीच असते).

“दोन पोरींचा सांभाळ तू एकटी कशी काय करणार?’ ‘तू नवऱ्यासोबत राहत नाहीस…मग तुझ्या पोरींशी पुढं लग्न कोण करणार ? असे प्रश्न तिला विचारले जात असत. ह्या सर्व प्रश्नांना वैतागून ती पुन्हा सासरी परतली; पण सासरी काहीही बदललेलं नव्हतं. सगळी परिस्थिती आधीच्या सारखीच होती.

काही महिन्यांनी ती जेव्हा परत माहेरी परतली तेव्हा तिच्या गर्भात आता तिसरं बाळ आकार घेत होतं. असं असलं तरी सासरी असताना व्यसनाधीन नवऱ्यानं दोन जिवांच्या तिला मारहाण सुरूच ठेवली होती. काळा-निळा पडलेला तिचा देहच तिला झालेल्या मारहाणीच्या जुलमी रात्रींची कहाणी सांगत होता… ‘काहीही झालं तरी आता सासरी परत जायचं नाही!’ असा ठाम निश्चय करूनच ती आली होती. समाजाकडून विचारले जाणारे काळीज कुरतडणारे प्रश्न मात्र थांबले नव्हते. तिन्ही पोरांना शिक्षण देता यावं म्हणून ती गल्लीतल्या बायकांबरोबर प्लॅस्टिकच्या पिशव्या वेचायला जायला लागली. गावातले गल्ली-बोळ, दवाखाना, स्मशानभूमी अशा परिसरातून ती पिशव्या गोळा करायची व तीन ते पाच रुपये किलो या दरानं पिशव्या विकायची आणि येणाऱ्या तुटपुंज्या पैशातून उदरनिर्वाह भागवायची. दोन वर्षांपूर्वी तिच्या भावाचं लग्न ठरलं. विवाहित असूनही जर बहीण माहेरी राहत असेल तर अशा घरात मुलगी द्यायला आपल्या समाजात मुलीचे आई-वडील कचरतात. भावाच्या लग्नात आपल्यामुळे अडथळा येत आहे हे ओळखून तिनं दुसरीकडं स्वतःचं एक छोटंसं घर उभारलं आणि तिचे वडील व तीन लेकरं यांच्यासह ती त्या घरात राहू लागली.

सोमवारी नेहमीप्रमाणे मुलांना शाळेत पाठवून ती खांद्यावर पोतं टाकून पिशव्या वेचायच्या कामावर निघाली. मात्र, आज कामावर गेलेली आपली आई परत येणारच नाही, याची पोरांना काय कल्पना? एरवी दुपारीच काम आटोपून येणारी आई संध्याकाळचे सहा वाजून गेले तरीही घरी पोहोचलीच नाही म्हणून पोरं रडू लागली. नातेवाइकांनी तिचा शोध घेण्याचा प्रयत्न सुरू केला. गावाच्या वेशीवर असलेल्या पाण्याच्या पाटाजवळ एका महिलेचा मृतदेह आढळून आला असल्याचं कळलं. तो मृतदेह निर्वस्त्र अवस्थेत काटेरी झाडा-झुडपांमध्ये असल्याचंही समजलं.
विजेच्या प्रवाहाच्या धक्क्यामुळे – करंटमुळे – तिच्या देहावर फोड आले होते. मृतदेहाची ओळख पटली… ती महिला म्हणजे माझी अनितामावशी होती!

अशा वेळी सुरेश भट ह्यांच्या दाहक ओळी आठवून जातात :

पाहिले होते जिचे मी
भोगलेले प्रेत रानी
माय ती माझीच होती!
लेक ती माझीच होती!

आमच्या चोपडा भागात पुण्यातल्यासारखे कुणी ‘बाबा आढाव’ नाहीत आणि कागद-कचरा वेचणाऱ्या महिलांच्या हक्कांसाठी लढणारी त्यांची ‘कागद-काच-पत्रा’सारखी कोणती संघटनाही तिकडं नाही. तेव्हा, माहीत नाही, अनितामावशीला खरंच न्याय मिळेल की नाही ते… की या महाराष्ट्रात आजवर घडून गेलेल्या बलात्काराच्या असंख्य घटनांचा आणि त्यातूनही तड न लागलेल्या किती तरी घटनांचाच एक भाग बनून जाईल अनितामावशीबाबतचीही घटना? माहीत नाही…

मावशी, तुझ्यावर बलात्कार करून तुझा खून करणारे तर तुझे गुन्हेगार आहेतच; पण बदनामीच्या भीतीचं कारण पुढं करून हे प्रकरण दाबणारे-दडपणारेही तितकेच दोषपात्र आहेत. मी तुझ्यासाठी कुठपर्यंत लढू शकेन मला माहीत नाही…पण माझ्याच्यानं होऊ शकणारे सगळे प्रयत्न मी करत राहीन…

तुझ्याबाबतची बातमी ऐकल्यानंतर तुझी एक आठवण सतत येत राहिली : लहानपणी आई घरी नसतानाची गोष्ट. सायकलच्या चेनमध्ये माझं बोट अडकून ते रक्तबंबाळ झालं होतं. बोटातून वाहणारं रक्त थांबावं म्हणून माझ्या बोटावर तू रॉकेल ओतून रक्त थांबवलं होतंस…व रडणाऱ्या मला शांत केलं होतंस. तुझ्या माघारी तुझी ही प्रेमळ आठवण माझ्या मनात वाहतच राहील…सतत. आणि, ही वाहती आठवण थांबवण्याचा प्रयत्न करणार नाही मी. ती आठवण वाहतीच राहायला हवीय मला…!

– छाया काविरे

# # # # # ## # #

फक्त १३.७ टक्के प्रकरणांतच
बलात्काराच्या आरोपींना शिक्षा

भारतात एका दिवसात बलात्काराची सरासरी ८७ प्रकरणं नोंदवली जातात. हा आकडा म्हणजे पोलीस-ठाण्यात ज्यांची नोंद झालेली असते अशाच केवळ घटना आहेत. मात्र, याशिवाय ग्रामीण भागात आदिवासी/बहुजन समाजातल्या महिलांवर होणाऱ्या अत्याचारांची किती तरी प्रकरणं पोलीस-ठाण्यापर्यंत जातच नाहीत! कारण काय? तर ‘बदनामी होईल’ ही संबंधित मुली-महिलांना, त्यांच्या नातलगांना वाटणारी भीती. ह्या भीतीपोटी प्रकरण पोलीस-ठाण्यापर्यंत जातच नाही.

‘नॅशनल क्राइम रेकाॅर्ड्स ब्यूरो’च्या (एनसीआरबी – NCRB) अहवालानुसार, महिलांवर बलात्कार करून त्यांना मारून टाकण्याचं प्रमाण महाराष्ट्रात सर्वात जास्त आहे.
महिलांविषयीच्या महाराष्ट्रातील गुन्ह्यांपैकी ९४ टक्के खटले प्रलंबित असल्याची माहिती या अहवालात आहे.
अहवालानुसार, महाराष्ट्रात रोज साहून जास्त महिलांवर बलात्कार होत असून त्यातील केवळ १३.७ टक्के प्रकरणांमध्येच आरोपींना शिक्षा होते.

महिलांवरील अत्याचाराच्या रोज १०८ घटना

एनसीआरबीच्या अहवालानुसार, सन २०२१ मध्ये महाराष्ट्रात महिलांच्या विरोधात दररोज १०८ गुन्हे घडले. या गुन्ह्यांची पोलीस-ठाण्यात नोंद झाली. राज्यात एकूण गुन्ह्यांत महिलांवरील गुन्ह्यांचं प्रमाण ६६ टक्के आहे. आरोपपत्र दाखल केलं जाण्याचं प्रमाण ८२ टक्के आहे. सन २०२१ मध्ये ‘इंडियन पीनल कोड’च्या (आयपीसी) विविध कलमांतर्गत महाराष्ट्रात महिलांविरुद्ध एकूण ३९ हजार ५२६ गुन्हे नोंदवण्यात आले.
सन २०१८ मध्ये ३५ हजार ४९७, सन २०१९ मध्ये ३७ हजार १४४ आणि सन २०२० मध्ये ३१ हजार ९५४ प्रकरणं नोंदवण्यात आली.

महाराष्ट्रातलं ‘खैरलांजी’, ‘कोपर्डी’, तसंच दिल्लीतलं ‘निर्भया’ अशा कित्येक प्रकरणांना न्याय मिळायला अनेक वर्षं जावी लागली. बलात्काऱ्यांच्या विरोधात तब्बल २० वर्षं लढा देणाऱ्या बिल्किस बानोचा शेवटी न्यायव्यवस्थेवरचा विश्वास उडाला.
जून २०२० च्या शेवटच्या आठवड्यात महाराष्ट्राच्या रायगड जिल्ह्यात रोहे तालुक्यात १४ वर्षांच्या मुलीवर गावातल्याच २२ वर्षांच्या तरुणानं बलात्कार केला व नंतर गळा आवळून तिची हत्या केली. तिचा मृतदेह गावाबाहेरच्या टेकडीवर टाकून देण्यात आला होता. पोलिसांनी केलेल्या चौकशीत तरुणानं गुन्हा तर कबूल केला; पण चौकशी आणि न्यायालयीन प्रक्रिया अजूनही सुरू आहे, तर याच गावात नोव्हेंबर २०२१ मध्ये दिवाळीच्या आधीच्या दिवशी पाच वर्षांच्या एका चिमुरडीवर ३५ वर्षांच्या नराधमानं बलात्कार केला होता.

स्त्रियांच्या मानसिक स्वातंत्र्याच काय?

रात्री उशिरापर्यंत ‘नदी का पहाड’ हा खेळ खेळत बसल्यामुळं मी दुसऱ्या दिवशी सकाळी उशिरा उठले; तेही आई ओरडल्यावर. आणि शाळेत जाण्यासाठी आवरायला लागले. आंघोळीला गेले आणि माझ्या कपड्यांना रक्त लागलंय हे बघून प्रचंड घाबरले. आरडाओरडा करू लागले. आजी पटकन उठून माझ्याजवळ आली. ‘काय झालं?’ असं आईनं लांबूनच विचारलं; पण आजीनं तिला माझ्या जवळूनच ओरडून काही सांगितलं नाही. आई आम्हा दोघींपाशी आल्यावर आजीनं तिला हळूच सांगितलं : “तिला पाळी आलीय!”

‘ती बाहेरून झालीय’, ‘तिचं डोकं मळलंय’ अशी सांकेतिक वाक्यं यासंदर्भात ऐकली की माझ्या प्रश्नांचा भडिमार आईवर सुरू व्हायचा. “आई, ‘बाहेरून झालीय’ म्हणजे काय? मी तर कालच केस धुतलेत; पण तरीही ‘हिचं डोकं मळलंय,’ असं आजी का म्हणाली? आता माझं डोकं रोज मळणार का?’ ‘आता पाळी रोज येणार का? माझं रोज रक्त वाहणार का?’अशा अनेक प्रश्नांचा गुंता माझ्या मनात होत असे. आजी-आई-काकूनं माझं खेळणं, मोठ्यानं हसणं, धावणं-पळणं ‘त्या’ दिवसानंतर बंद केलं. जुन्या बाजारातून आणलेला माझा आवडता फ्रॉकही घालायला मला मनाई करण्यात आली व पंजाबी ड्रेस मला सक्तीचा करण्यात आला. ओढणीसह! ‘आता तू ‘मोठी’ झाली आहेस,’ हे त्यांनीच मनोमन ठरवलं आणि ते माझ्यावर लादलंही. पाळीच्या त्या चार-पाच दिवसांत मी कुठं बसावं हेही ठरवण्यात आलं. घरातला एक कोपरा! ‘पाचव्या दिवशी डोक्यावरून आंघोळ करायची आणि मगच सर्व वस्तूंना स्पर्श करायचा,’ असं मला बजावण्यात आलं.

दर गुरुवारी काकूचा उपवास असायचा. तिला वाचता येत नसल्यानं ती मला देवीची पोथी वाचायला बसवायची; पण पाळी आल्यावर हा नित्यनेम बदलला. ‘पोथीला हात लावायचा नाही,’ असं आजीनं मला निक्षून सांगितलं. अशा वेळी प्रश्न पडायचा… ‘पाळी आल्यावर पोथीला हात लावायचा नाही; मग शाळेतल्या विज्ञान-गणिताच्या पुस्तकांना हात लावलेला चालतो का? आणि नसेल चालत तर, पाळीच्या पाच दिवसांत माझा अभ्यास कसा होणार? दर महिन्याला पाच दिवस शाळा बुडाली तर मी मोठी व्यक्ती कशी होणार?’ सुरुवातीला पाळीच्या काळात घरात उदबत्ती लावली की ‘देवाला चालत नाही,’ म्हणून आई ओरडायची; पण त्यावरही माझे प्रश्न तयारच असायचे : “देवाला जन्म देणारी एक बाईच असेल ना? देवालापण आई असेलच ना?” असे प्रश्न विचारल्यावर ‘बाईच्या जातीनं एवढं बोलायचं नसतं,’ असं सांगितलं जायचं पण, माझे प्रश्न कधी संपायचे-थांबायचे नाहीत.

मी सातवीत असतानाची गोष्ट. ‘आपल्याला प्रश्न का पडत नाहीत?’ या विषयावर डॉ. नरेंद्र दाभोलकरांचं व्याख्यान आमच्या शाळेत झालं होतं. व्याख्यान नक्कीच विचारप्रवृत्त करणारं होतं; पण मला वाटायचं, ‘नुसतेच प्रश्न पडूनही काय होणार ना?’ कारण, मला पडलेल्या प्रश्नांची उत्तरंच मला तेव्हा मिळत नसायची. कदाचित, शतकानुशतकांपासून चालत आलेल्या सोवळ्या-ओवळ्याच्या कल्पना घट्ट असण्याच्या काळात, विटाळाबद्दल ‘ब्र’ही काढायचा कुणी विचार करत नसतानाच्या वातावरणात देहाच्या मासिक पाळीवर निर्भीडपणे अभंग रचणाऱ्या व ‘देहात विटाळ असतो; मग देह कुणी निर्माण केला?’ असा प्रश्न अभंगातून विचारणाऱ्या संत सोयराबाई माझ्या सभोवतालच्या महिलांपर्यंत पोहोचल्याच नाहीत. घरात व्यक्त व्हायला मिळत नाही म्हणून मी निबंध व वक्तृत्व स्पर्धेचे विषय मुद्दाम स्त्री स्वातंत्र्याशी निगडित निवडत असे आणि जिंकतही असे.

ग्रामीण भागात आजही अशा विषयांवर मोकळेपणानं बोलण्याचा प्रयत्न केला तर बायका ‘निर्लज्ज कुठली’ असा टॅग लावतात. बाई ही समाजाची जननी असते… पुरुषाइतकाच तिलाही जगण्याचा अधिकार असतो…तिच्या जननेंद्रियातून पाच दिवस होणारा रक्तस्राव अपवित्र नाही…ती केवळ ‘ती’ आहे म्हणून कुणाची गुलाम किंवा बांधील नाही, हे बाईलाच कळत नाही याला काय म्हणा‍वं? याच ‘ती’नं आपापल्या क्षेत्रात बुद्धीची, प्रज्ञेची, कर्तृत्वाची किती मोठी झेप घेतली होती याचे पुराणकाळातले-इतिहासातले किती तरी दाखले नावानिशी देता येतील. मात्र, असं असलं तरी मासिक पाळीच्या मानसिक गुलामगिरीतून ‘ती’ – आजच्या अत्याधुनिक काळातली ‘ती’ – पूर्णपणे मुक्त कधी होणार ? हा प्रश्न उरतोच.

एक बाई मला म्हणाली होती, ‘ग्रामीण भागात एका समाजात आजही स्त्रियांना प्रसूतीनंतर किंवा पाळीदरम्यान घराच्या बाहेर ठेवलं जातं, त्यापेक्षा आपलं तर बरंच आहे ना!’ म्हणजे, ते लोक या गोष्टी स्वीकारत नाहीत म्हणून, आपण जेवढं स्वीकारतोय तेवढंही खूप झालं, असं समजून, बदलासाठीचं पुढचं पाऊल टाकणंच आपण बंद करत असतो ! आणखी एक निरीक्षणातली बाब म्हणजे, पाळी आलेल्या बाईचा स्पर्शही चालत नाही असेही काही महाभाग आजच्या काळातसुद्धा आढळतात. ही तर दांभिकतेची हद्दच झाली म्हणायची.

सातपुड्याच्या सत्रासेन भागातील आदिवासी महिलेचा मृत्यू झाल्याची बातमी एका वृत्तपत्रात काही वर्षांपूर्वी प्रसिद्ध झाली होती. आदिवासी पाड्यावरच्या त्या बाईनं पाळीदरम्यान कापड म्हणून जुना ब्लाऊज वापरला होता. त्या ब्लाऊजला हूक होते. त्या हुकांवर गंज चढला होता. ब्लाऊजचं ते कापड हुकांसह वापरलं गेल्यामुळे धनुर्वात होऊन त्यातच तिचा मृत्यू झाला. हे का झालं? कारण, ती तिच्या मासिक पाळीसंदर्भातल्या आरोग्याबद्दल अनभिज्ञ होती. आसामच्या काही भागांत आजही, मुलींना पाळी यायला सुरुवात झाली की त्यांना शाळेत पाठवणं बंद केलं जातं. शिक्षण बंद झालं म्हणजे तिचा मानसिक, सामाजिक विकास खुंटतो. काही वर्षांनंतर समजा कुणी त्या मुलीला एखाद्या निर्णयाबद्दल विचारलं की, ‘तुझी काय इच्छा आहे? तुला काय वाटतंय?’ तर अशा वेळी ती भांबावून जाईल. तिला उत्तर तर सुचणार नाहीच; पण ‘माझी काय नि कसली इच्छा असणार,’ असाच उलट प्रश्न तिला पडेल! कारण, ‘वैचारिक स्वातंत्र्य’ म्हणजे काय हेच तिला ठाऊक नसतं, मग ते कळणं, त्याचे लाभ कळणं दूरच राहिलं.

या सगळ्या पार्श्वभूमीवर, आता स्वातंत्र्याच्या ७५ वर्षांनंतर तरी ‘ती’नं ‘स्वतःच्या स्वातंत्र्या’साठी बंड करणं गरजेचं वाटतं. ‘बाईच्या जातीनं एवढं बोलायचं नसतं,’ असं सांगून ‘ती’चा आवाज अजून किती दिवस बंद केला जाणार? पुरुषसत्ताक मानसिकतेनं तयार केलेल्या तथाकथित चौकटीत ‘ती’ला किती दिवस अडकवून ठेवलं जाणार? परंपरेच्या नावाखाली ‘ती’च्यावर दडपण न टाकता ‘ती’ला ‘ती’च्या मनाप्रमाणे, ‘ती’च्या इच्छेनं जगू द्या. ‘ती’च्यावर बंधनं लादून ‘ती’चं स्वातंत्र्य हिरावून घेण्यापेक्षा ‘ती’चे छोटे-मोठे निर्णय ‘ती’लाच घेऊ द्या. प्रश्न मासिक पाळीच्या नावाखाली दडपल्या जाणाऱ्या ‘ती’च्या भावनांचा, ‘ती’च्या स्वातंत्र्याचा, ‘ती’च्या मनमुक्त जगण्याचा आहे…काळजीच्या नावाखाली पाच दिवस ‘वाळीत टाकल्या’ची वागणूक देण्याचा आहे…बदलत्या काळानुसार आता आधुनिक उपाययोजना, आधुनिक साधनसुविधा उपलब्ध आहेत. तेव्हा, ‘त्या’ दिवसांत ‘ती’नं कोपऱ्यात बसून राहावं अशी परिस्थिती आता नाही.

‘पाळीदरम्यान क्रिकेट खेळायला मी येत नाही, माझं पोट दुखतंय,’ असं मी भावाला सांगितलं तर स्वतंत्रपणे विचार करणाऱ्या पुराणातल्या-इतिहासातल्या बुद्धिमान स्त्रियांची, वीरांगनांची, रणरागिणींची उदाहरणं देऊन तो मला म्हणतो, ‘कुठं त्या बुद्धिमान, शूर-वीर स्त्रिया आणि कुठं पाळी आली म्हणून तेच चार दिवस धरून बसणारी तू! चल ऊठ, तुला आज पहिली बॅटिंग देतो.’ त्याच्या या आश्वासक शब्दांमुळे, आधुनिक दृष्टिकोनामुळे माझ्यातला आत्मविश्वास वाढतो आणि मीच माझ्या अवतीभवती लादून घेतलेल्या चौकटी तोडून बाहेर पडू लागते…हे बाहेर पडणं केवळ माझ्यासाठी नसतं, तर समस्त ‘तीं’साठी असतं!

जेव्हा तिचं ‘ती’ असणं ती गृहीत धरू देत नाही तेव्हा या ‘चौकटी’ बिथरू लागतात! कारण, जेव्हा ‘ती’ समाजाला घाबरत नाही तेव्हा हा समाज ‘ती’ला घाबरतो. ‘ती’ला घाबरवण्याचे अनेकानेक सूक्ष्मातिसूक्ष्म मार्ग अवलंबतो. बारकाईनं विचार केला नाही तर ‘ती’ला या मार्गांचा कधी पत्ताही लागणार नाही! काट्यासारखं रुतणारं असं काही ना काही ‘ती’च्या प्रत्येक पावलागणिक असतंच असतं. वेगवेगळ्या रूपांत! हे जे रुतणं आहे, टोचणं आहे त्यावर वेळीच उपाय केल्यास त्या क्षणी थोडंफार दुखतंहि. मात्र, त्याकडे दुर्लक्ष केल्यास ते कुरूपात रूपांतरित होऊन तिथंच घर करतं आणि मधूनमधून धगधगत, ठसठसत राहतं! हे ‘कुरूप’ म्हणजे ‘ती’ची आपलीच माणसं असतात…कारण, ती ‘आपली’ असतात ना!

शेवटी, यावरही मात करून, ते ठसठसणं-धगधगणं सहन करत ‘ती’ स्वतःला सिद्ध करत असतेच. कधी ढासळते, चुकते, पडते…परत उभी राहते; पण चालणं सोडत नाही. ‘ती’ कितीही, काहीही झालं तरी स्वल्पविराम घेते; पण प्रश्न उपस्थित करण्याला, त्यांची उत्तरं शोधण्याला आणि जगण्याला ‘ती’ कधी पूर्णविराम देत नाही. कोणत्याही स्थितीविषयी ‘ती’ जेव्हा रोखठोक प्रश्न उपस्थित करते तेव्हा समाजाकडून ‘ती’च्यासंदर्भातही काही प्रश्न उपस्थित केले जातात…कारण, कुठल्याही व्यवस्थेसंदर्भात प्रश्न उपस्थित केल्यावर ‘चारित्र्य’ नावाचं ‘विनोदी लेबल’ ‘ती’च्यावर चिकटवलं जातंच! अर्थात्, हेही तसं काही नवीन नाही. पुरुषी मानसिकतेला धरूनच आहे!
तरीही ‘ती’ निरंतर चालत राहते. अनेक ध्येयं सोबत घेऊन… मात्र, त्यात एक मुख्य ध्येय जे अटळ असतं. ते असतं ‘ती’च्या ‘स्वातंत्र्या’चं. ‘ती’ला ‘माणूस’ म्हणून जगता यावं यासाठीच्या ‘ती’च्या धडपडीचं! त्यासाठी ‘ती’ प्रत्येक क्षणी लढत असते…आणि ही लढाई अशीच सुरू असते आयुष्यभर!

‘ती’चं स्वतंत्र होणं नको असणारा एक गट समाजात सदैव असतो. ‘ती’ला नेहमीच अंधश्रद्धेत, कर्मकांडात गुंतवून ठेवू इच्छित असतो हा गट. संस्कृतीच्या, परंपरेच्या नावाखाली ‘ती’ला वेळोवेळी या गटाकडून समज दिली जाते : ‘बाईच्या जातीनं जास्त बोलायचं नसतं!’ सामाजिक काम करणारी माझी एक मैत्रीण चंचल ग्रामीण भागात सॅनिटरी पॅडचं वाटप करतानाचे तिचे अनुभव सांगताना म्हणते, पॅड वाटत असतांना आजही ग्रामीण भागात स्त्रिया प्रश्न करतात, ‘हे काय ? बिस्किटचा पुडा आहे का?’ एकूण काय तर, आजही मासिक पाळीबद्दल जनजागृती नाही, म्हणजेच ‘ती’च्या आरोग्याबद्दल जागृती नाही. पाच दिवस वेगळं राहावं लागेल म्हणून खोट्या रूढी-परंपरांच्या नादात, डॉक्टरांचा सल्ला न घेता मासिक पाळी पुढं-मागं होण्यासाठी गोळ्या घेतल्या जातात. विशेषतः सणावारांच्या काळात तर हे हमखास घडताना दिसतं. असं केल्यामुळे आरोग्यावर खूप गंभीर परिणाम होतात, याचा विचार कोण करतो!

‘ती’चा स्पर्श चालत नाही म्हणून पाच दिवस ‘ती’ला ‘वाळीत टाकण्या’पेक्षा, ‘ती’ला मानसिक बंधनात ठेवण्यापेक्षा, त्या दिवसात ‘ती’ला आरामाची गरज असते हे लक्षात घेऊन ‘ती’ला जपलं – बाकीचे दिवस जशी ‘ती’ सर्वांना जपत असते. तसं केलं तर…? पण, अनेक ठिकाणी घडतं उलटंच. ‘हे तर प्रत्येक महिन्याचं!’ अशा तुच्छ, उपेक्षित, तटस्थ नजरेनं ‘त्या’ दिवसांकडे पाहिलं जातं. थोडाफार अपवाद वगळता, पाळीसंदर्भातली एकूण मानसिकता सडकी-किडकी आहे…’मासिक पाळी ही मानसिक पाळी झाली आहे’. ‘त्या’ दिवसांत ‘ती’ला जास्त काम करावं लागू नये, ‘ती’ला शारीरिक आराम मिळावा हा खरा ‘ती’ला बाजूला बसवण्यामागचा उद्देश पूर्वीच्या काळात असायचा. मात्र, त्याचंच रूपांतर खुबीनं ‘विटाळा’त केलं गेलं. म्हणून, इथल्या चुकीच्या गोष्टींना न जुमानता आजच्या स्त्रियांनी स्वतःचं मानसिक आणि शारीरिक आरोग्य जपत ‘स्वतःच्या स्वातंत्र्या’साठी लढलंच पाहिजे. या समाजव्यवस्थेला प्रश्न विचारलेच पाहिजेत! तळागाळातील प्रत्येक स्त्री जेव्हा स्वतःच्या अधिकारांबद्दल, स्वतःच्या मानसिक स्वातंत्र्याबद्दल निर्भीडपणे बोलू लागेल, तेव्हाच ‘ती’च्या या ‘स्वातंत्र्य’लढ्याला यश आलं असं म्हणता येईल.

-छाया काविरे
chhayakavire02@gmail.com

#when_women_get_freedom
#mental_cycle_or_menstrual_cycle
#period
#independence_day
#75_years_of_independence
#’ती’_च्या_स्वातंत्र्याच_काय_?

संकटांना चकवा देत लढणाऱ्या विक्रमचा ‘विक्रम’

संकटांना चकवा देत लढणाऱ्या विक्रमचा ‘विक्रम’
-छाया काविरे
—————————–

ज्या शैक्षणिक संस्थेच्या प्रवेशद्वारावर तो तरुण एकेकाळी सुरक्षारक्षक म्हणून रात्रीचा पहारा देत असे, त्याच संस्थेत त्याला आता पीएच. डीसाठी प्रवेश मिळाला आहे! ‘या संस्थेत अत्युच्च शिक्षण घ्यायचे,’ असे स्वप्न त्याने उराशी बाळगले होते… आणि, आता ते स्वप्न प्रत्यक्षात येण्याच्या दिशेेने पहिले पाऊल पडले आहे. ही प्रेरणादायी यशोगाथा आहे संकटांना चकवा देत यशाच्या पायऱ्या चढत चाललेल्या सत्तावीस वर्षांच्या तरुणाची, म्हणजेच विक्रम मालन आप्पासाहेब शिंदे याची.

सेनापती बापट रस्त्यावरील ‘सिम्बायोसिस’ या शैक्षणिक संस्थेत विक्रम रात्री सुरक्षारक्षक म्हणून काम करत असे. आता तो याच संस्थेत ‘पुणे शहरातील उत्पादन कंपन्यांमधील कर्मचाऱ्यांच्या कामगिरीवर प्रशिक्षण आणि विकास कार्यक्रमांच्या प्रभावाचा अभ्यास’ या विषयात पीएच.डी. करणार आहे.

मनात उच्च शिक्षणाचे ध्येय आणि डोळ्यांत नवी स्वप्ने घेऊन विक्रम सात वर्षांपूर्वी वेळू (ता. कोरेगाव, जि. सातारा) या त्याच्या गावाहून पुण्यात आला. घरच्या गरिबीमुळे पूर्ण वेळ शिक्षण करणे त्याला शक्य नव्हते. मग रोजचा उदरनिर्वाहही करता यावा आणि शिक्षणही पुढे सुरू राहावे यासाठी रात्री सुरक्षारक्षकाचे काम करत तो दिवसा शिक्षण घेऊ लागला.

गावाला एक एकर शेती अन् तीही कोरडवाहू. आई-वडिलांनी मजुरी करून घराचा गाडा चालवला होता. अशा वेळी ‘कमवा व शिका’ योजनेतून त्याने साताऱ्यातील ‘यशवंतराव चव्हाण सायन्स कॉलेज’मधून फिजिक्समध्ये बीएस्सी केले. विक्रमला कवितांचीही आवड. त्यामुळे तो बऱ्याचदा प्रॅक्टिकल सुरू होण्याआधी त्याच्या रफ बुकमध्ये कविता लिहीत बसलेला असायचा. कवितेची गोडी त्याला महाविद्यालयीन जीवनापासूनच लागली. कविता आणि वक्तृत्वस्पर्धा ही दोन आवडीची क्षेत्रे. कौटुंबिक-आर्थिक परिस्थिती खूप चांगली नसली तरी परिस्थितीचे भांडवल न करता तो टप्प्याटप्प्याने यश मिळवत राहिला व जगण्याची लढाई लढत राहिला.

पदवीनंतर अवघ्या एकविसाव्या वर्षी त्याने स्वतःचा पहिला काव्यसंग्रह प्रकाशित केला. ‘श्वास ओला’ असे त्याचे नाव. त्यानंतर पुण्यातील ‘मराठवाडा मित्रमंडळ कॉलेज’मध्ये वकिलीच्या शिक्षणासाठी त्याने प्रवेश घेतला.
पुण्यासारख्या मोठ्या शहरात पहिल्यांदाच आलेला विक्रम काही काळ शहरी वातावरणाला बुजायचा. कावराबावरा व्हायचा. त्याला न्यूनगंड यायचा. आपल्याला नक्की काय करायचंय, अशीही त्याची द्विधा मनःस्थिती व्हायची. तशातच काही अडचणींमुळे कायद्याचे शिक्षण त्याला अर्ध्यातूनच सोडावे लागले. मग या काळात कुटुंबाची आर्थिक जबाबदारी स्वीकारून त्याने सुरक्षारक्षक म्हणून रात्रीच्या वेळी काम करायला सुरुवात केली. पुण्याच्या सुखवस्तू परिसरात असलेल्या सिम्बायोसिस कॉलेजच्या प्रवेशद्वारावर सुरक्षारक्षक म्हणून काम करण्याचा त्याचा प्रवास २०१६ मध्ये सुरू झाला.

रात्री हे काम करायचे आणि दिवसा स्वतःचा छंद जोपासायचा हा त्याचा नित्यनेम. बऱ्याचदा लग्नसमारंभात किंवा अन्य मंगलकार्यात केटरिंगसंदर्भातील सेवा पुरवायलाही तो जात असे. वेळ मिळेल तसे सामाजिक चळवळींमध्ये झोकून काम करण्याची आवडही त्याला होती. समोर कोणताही प्रसंग आला तरी त्या प्रसंगाला सर्वशक्तीनिशी सामोरे जायचे, असा त्याचा प्रणच असायचा.

‘अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती’तर्फे आयोजित ‘संविधानजागर यात्रे’ने विक्रमच्या आयुष्याला कलाटणी दिली. चळवळीमुळे त्याचे सामाजिक भान विस्तारत गेले. पुढे ‘जाणीवजागृती फाउंडेशन’च्या माध्यमातून तो काम करत राहिला. शिक्षण, रोजगार या विषयांवर काम करता करता ‘अस्वस्थ’ हा त्याचा दुसरा काव्यसंग्रह आकारास आला. दरम्यान, साहित्यिक श्रीपाल सबनीस यांच्याशी त्याची ओळख झाली. आपल्या कविता त्यांना दाखवून, त्या तपासून घेऊन तो साहित्यक्षेत्रात स्वतःची नवी ओळख निर्माण करू लागला. घरगुती अडचणी या काळातही कमी नव्हत्याच; पण तो लढत राहिला. यानंतर ‘समाजबंध’ नावाच्या उपक्रमाशी तो संलग्न झाला. स्त्रियांच्या मासिक पाळीसंदर्भात आणि सॅनिटरी पॅडच्या वापराबाबत जनजागृती करणाऱ्या मोहिमेत तो अग्रस्थानी राहिला. हे सगळे करताना सुरक्षारक्षक म्हणून त्याची रात्रीची नोकरी सुरूच होती.

सामाजिक चळवळींमध्ये काम केल्यानंतर विक्रमला ‘एमएसडब्ल्यू’ करण्याची इच्छा झाली. आपण करत असलेल्या कामाला विधायक स्वरूप द्यायचे म्हटले तर योग्य शिक्षण घेणे गरजेचे असल्याचे मनाशी ठरवून विक्रमने ‘एमएसडब्ल्यू’ पूर्ण केले. उस्मानाबाद येथे झालेल्या अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलनात त्याने त्याच्या काही कविता सादर केल्या.

दोन वर्षांपूर्वी कोरोनाकाळात लॉकडाऊनमुळे सारे जग घरी असताना विक्रम मात्र आपले घर व्यवस्थित चालावे म्हणून धोका पत्करून पुण्यात राहत होता. सन २०२० मध्ये ‘अक्षरदीप’ हा ई-दिवाळी अंक त्याने स्वतःच्या हिमतीवर पूर्ण केला आणि संपादक म्हणूनही तो साहित्यक्षेत्रात/प्रकाशनक्षेत्रात काम करू लागला.

पुढे फेब्रुवारी २०२१ मध्ये तो ‘सेट’ परीक्षाही उत्तीर्ण झाला आणि आता तर थेट पीएचडी.साठीच त्याने प्रवेश मिळवला आहे. गावी शेतात रमणारा, मोकळ्या वेळेत कविता लिहिणारा आणि कामाच्या वेळेत कामाकडे पूर्ण लक्ष देणारा असा हा विक्रम. साहित्याक्षेत्राबरोबरच प्रत्यक्ष मैदानात उतरून काम करणाऱ्या विक्रमचे लढत लढत जगणे तरुणांसाठी प्रेरणादायी ठरावे!
………………….

कोट :

” सुरक्षरक्षकाचे काम करत असताना अनेक छोट्या-मोठ्या प्रतिकूलतांना सामोरे जावे लागले.
पावसात उभे राहून काम करावे लागणे, अपुरी झोप वगैरे. रात्री कित्येक वेळा पावसात छत्री घेऊन मी सुरक्षारक्षकाचे काम केले आहे. केवळ चार तास झोप घेऊन दिवसभर शिक्षण घेत असे. मात्र, आता पीएच. डीला प्रवेश मिळाल्याने कष्टांचे चीज झाल्यासारखे वाटते. असंघटित कामगारांचे खूपच गंभीर प्रश्न आहेत. या कामगारांसंदर्भात पुढे संशोधन करायचे आहे.
त्या क्षेत्रात हातून काही विधायक घडावे यासाठीच ही माझी धडपड सुरू आहे.”

– विक्रम मालन आप्पासाहेब शिंदे.
…………………….

फोटोची ओळ :

पुणे : सिम्बायोसिसच्या ‘डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लायब्ररी’त सुरक्षारक्षकाचे काम करताना विक्रम शिंदे.
PNE22S87361

Category Archives: Uncategorized

सावित्रीबाईकडे बघताना…